EN       : انتخاب زبان
   صفحه اصلی |  پیوندهای مفید | نمودار سازمانی | ورود به سايت  |  تماس با ما
دریاچه های داخلی (دریاچه های داخلی)

 

دریاچـه های داخلی

 

ایران بخشی از سرزمینهای نیمهخشک و خشک آسیا با بارش سالانه ی به نسبت كم است. از همینرو، آبهای داخلی (دریاچهها) آن كم و اغلب در فروافتادگیهای زمینساختی جوان، قرار دارند (آقانباتی، 1383). با وجود این، پارهای از دریاچههای ایران، مانند دریاچههای تار و گَهَر در بلندیها قرار دارند. دریاچههای دائمی ایران بیشتر به مناطق پر باران شمال – باختری و جنوب باختری ایران محدود است. در مناطق خشک و صحرایی، دریاچهها از نوع فصلی و پایانهای بوده و آب شور دارند (آقانباتی، 1383).

 

 

 پراكندگی جغرافیایی دریاچه های عمده ایران (آقانباتی، 1383)

دریاچه ارومیه 

 

دریاچه ارومیه، كه در گذشته «چیچست» و «كبودان» نام داشته، با وسعت نزدیك به 5500 كیلومتر مربع بزرگترین و شورترین آبگیر دائمی داخلی ایران است. از نظر اقلیمی این دریاچه در منطقه‌ای نیمه خشک و در ارتفاع 1287 متری از سطح دریا قرار دارد. در این دریاچه بیش از 102 جزیره وجود دارد كه شكل و اندازه ی آنها با میزان بارش سالانه تناسب دارد. توسعه و تنوع حیات در آب دریاچه ارومیه به علت شوری فوق‌العاده آن محدود می‌باشد. تركیب شیمیایی آب دریاچه ارومیه در طول سال و در دوره‌های زمانی تغییر می یابد. این تغییر تركیب با میزان ورودی بارش های جوی و رودخانه ها ارتباط دارد. به طور متوسط شوری آب دریاچه ارومیه حدود 217 گرم در لیتر است كه از این لحاظ جزو دریاچه های فوق اشباع از نمک جهان می باشد (طلوعی و همكاران، 1376).

رودخانه‌های دائمی و فصلی و نیز چشمه‌های زیردریاچه‌ای اصلی‌ترین منابع تأمین‌كننده آب و یون‌های دریاچه ارومیه هستند (مهاجر باوقار و غضبان، 1376). در جدول زیر روخانه‌های مهم دریاچه ارومیه و میزان آبدهی آن ها نشان داده شده است.

                                      رودخانه‌های مهم دریاچه ارومیه و میزان آبدهی آن ها

دبی

 (میلیون متر مکعب در سال)

نام رودخانه

2000

زرينه رود

630

سيمينه رود

450

آجی­چای

245

نازلو چاي

380

گادار چاي

90

شهر چاي

100

صوفي چاي

85

مردوق چاي

60

زولا چاي

55

ليلان چاي

40

روضه چاي

30

آذرشهر چای

360

باراندوز چاي

60

قلعه چاي

300

مهابادچای

 آب دریاچه ی ارومیه با pH از 2/7 تا 6/7 از نوع كلریدسدیم، منیزیم و سولفات سدیم و در حالت زیرقلیایی است. تغییر شوری آب، رابطه ی عكس با ژرفای دریاچه دارد و با افزایش ژرفا، شوری كمتر میشود. میزان شوری آن در هنگام پرآبی 220 گرم در لیتر و در تابستان تا 280 گرم در لیتر افزایش مییابد. سطح آب در فصل های مختلف تا یک متر در نوسان است و به همین دلیل در مواقع پر آبی بخشهایی از ساحل آن به زیر آب میرود. بر اساس اندازه گیری‌های انجام شده بر روی تصاویر  ماهواره لندست و نیز تصاویر عكس‌های هوایی در یك دوره چهل ساله، تغییرات رخ داده بر گسترش دریاچه ارومیه منطبق با شكل زیر می‌باشد.

به رغم شوری زیاد، جلبكهای سبز مانند Dundella ، سختپوستان Artemia salina و باكتریها از موجودات زنده ی دریاچه هستند. این جانداران در دوام دریاچه نقش مؤثر دارند و از نابودی آن جلوگیری میكنند. در حال حاضر طرح هایی برای استحصال نمکهای دریاچه ی ارومیه با احداث حوضچههای تبخیر خورشیدی و كارخانه ی فرآوری وجود دارد (آقانباتی، 1383).

مناطق اطراف دریاچه ارومیه از مهم ترین محدوده‌های تمركز جمعیت در شمال باختر ابران است و شهرهای پر جمعیتی مثل تبریز و ارومیه در اطراف آن قرار گرفته‌اند. دریاچه ارومیه قابل كشتیرانی بوده و بنادر متعددی نظیر بندر شرفخانه، گلمانخانه و از این قبیل در اطراف آن وجود دارد. این دریاچه مهمترین ساختار ریخت شناسی در منطقه شمال باختری ایران است (شریفی و همكاران، 1383).

اندازه‌گیری یون ها در دو فصل پر آب (اردیبهشت) و كم آب (مهر) نشان می دهد كه آب دریاچه ارومیه از نظر تغییرات غلظت یون ها به دو بخش شمالی و بخش جنوبی- جنوب خاوری، قابل تفكیک می شود.  در بخش شمال شرقی غلظت یون ها تقریبا یكنواخت است و در بخش جنوب- جنوب خاوری غلظت یون ها در طول سال به شدت تغییر می‌كند (شریفی و همكاران، 1383).


 

 تغییر خط ساحلی دریاچه ارومیه در اثر نوسان سطح تراز آب در 40 سال گذشته (اقتباس از شریفی و همكاران، 1383)

   

 دریاچه ی زریوار (زرهوار)

 

دریاچه ی زریوار در 8 كیلومتری باختر مریوان قرار دارد و از دریاچههای آب شیرین كوهستانی است كه در ارتفاع 818 متر از سطح دریا قرار دارد و حدود 200 متر پایینتر از شهر مریوان است. بیشترین درازای زریوار 5 كیلومتر و میانگین پهنای آن 7/1 كیلومتر است. این دریاچه با وسعت حدود 5/8 كیلومترمربع، در یك فرونشست محلی به نسبت باریك در پهنه ی سنندج – سیرجان تشكیل شده كه دو سوی خاوری و باختری آن، به گسل طولی شمال باختری – جنوب خاوری محدود است. احتمال میرود كه دو گسل یاد شده در تشكیل و تكوین این دریاچه نقش داشته باشند. وسعت حوضه ی آبریز این دریاچه، حدود 500 كیلومترمربع و بیشینه ی ژرفای آن حدود 50 متر است. رود چمزریوار همراه با آبراهههای دیگر و به ویژه چشمههای دریاچهای تأمین كننده ی اصلی آب این دریاچه هستند. مهم آنكه رود مریوان از این دریاچه سرچشمه میگیرد. مطالعات نشان داده كه این دریاچه بیش از 20000 سال پیش از میلاد مسیح (پلیستوسن) و در شرایط آب و هوای سرد تشكیل شده است (بوتما، 1977 در آقانباتی، 1383).

 

       دریاچه ی گَهَر

 

در دامنه ی جنوبی اشترانكوه، دو دریاچه ی آب شیرین به نام گَهَر بالا و گَهَر پایین وجود دارد كه از یكدیگر حدود 100 متر فاصله دارند. دریاچه ی پایینی بزرگتر از بالایی است و فاصله ی خطی دو دریاچه، حدود 1600 متر است . سطح دریاچه ی گَهَر در ارتفاع 2300 متری است و از شهرهای دورود، ازنا به ترتیب 850 و 430 متر بالاتر است. درازای گَهَر حدود 2100 متر و میانگین پهنای آن 355 متر و مساحت آن حدود 75/0 كیلومترمربع است (نبوی، 1364). اصلیترین گستره ی حوضه ی آبریز دریاچه، پهلوی جنوبی اشترانكوه یعنی «برآفتاب» با حدود 45 كیلومترمربع وسعت است. آب دریاچه محدود به آبهای سطحی نیست و به نظر میرسد كه بخشی از آب دریاچه، از چشمههای كف تأمین میشود. دریاچه ی گَهَر در درهای به همین نام در پشت اشترانكوه شكل گرفته است در محل دریاچه توده ی بزرگی از خاک و سنگ وجود دارد كه چون سدی طبیعی در جلوی آبراهههای بالادره را گرفته و در نتیجه دریاچه به وجود آمده است. بنابراین، بنیاد دریاچه را همین توده ی فروریخته و جنبش گسلهای گَهَر و دورود تشكیل میدهد. زمان تشكیل این دریاچه دانسته نیست و نیاز به مطالعه دارد.

 

  دریاچه دوقلوی سیاه گاو

 

اين درياچه در استان ايلام در 45 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان آبدانان واقع شده است. رودخانه سیاه گاو پس از عبور از میان صخره و دره ارتفاعات کبیرکوه در اين منطقه به دو دریاچه تبدیل می‌شود که دریاچه نخست با اختلاف سطح اندک در بالا دست دریاچه دوم قرار گرفته است. این دو دریاچه دایره وار، هر کدام به شعاع 30 متر مربع، حدود سه متر ژرفا دارند و با یک جوی آب طبیعی به عرض یک و طول هشت متر به هم متصل هستند. از دیگر ویژگی‌های آن، وجود املاح مختلف و گوگرد در آب دریاچه و چشمه های جوشان شیرین در كف درياچه است.

     

 دریاچه ی مهارلو

 

دریاچه ی مهارلو در حدود 18 كیلومتری جنوب خاوری شیراز قرار دارد. ارتفاع این دریاچه، 1460 متر از سطح دریا و بیشینه ی ژرفای آن 3 مترگودی است. به همین دلیل میزان تبخیر بالاست و بخشی از بستر آن را لایهای از نمك میپوشاند و فقط در بخشهای شمالی و مركزی آن، آن هم با ژرفای خیلی كم (حداكثر 50 سانتیمتر) و شوری زیاد،آب وجود دارد. تأمین كننده ی اصلی آب این دریاچه رودها و آبراهههایی هستند كه از شمال باختری و جنوب خاوری در آن تخلیه میشوند. مساحت آن در فصول مختلف متفاوت و تابع بارشهای جوی است. جدا از تبخیر زیاد، نهشتههای گچی سازند ساچون و دو گنبد نمكی واقع در خاور این دریاچه، در شوری بیاندازه ی آن تأثیر به سزایی دارند. دریاچه ی مهارلو در یك فرونشست ناودیس مانند با روند شمال باختری – جنوب خاوری، شكل گرفته كه گسل جوان و لرزهای سروستان از آن میگذرد. به نظر میرسد كه حركات این گسل به ویژه از زمان پلیستوسن پسین به بعد، موجب تشكیل این فرونشست ناودیس گونه شده باشد.

 به باور كرینسلی (1970) به دلیل نبود سواحل كهن یا پادگانههای بلند، امكان وجود دریاچهای در زمان پیش از پلیستوسن كم است و اگر دریاچهای هم وجود داشته، در نقاطی بوده كه امروزه در حاشیه ی دریاچه ی فعلی قرار میگیرد.آب این دریاچه از نوع كلریدسدیم – منیزیم، سولفات سدیم(4SO 2Na ، 2 MgCl، NaCl ) است و از نمک این دریاچه برای صنایع پتروشیمی استفاده میشود. در ضمن بالابودن پتاسیم و به ویژه منیزیم در شورابههای دریاچه ی مهارلو، امكان استحصال اقتصادی نمكهای منیزیم به عنوان فرآورده ی اصلی و پتاسیم به عنوان محصول فرعی را امكانپذیر نشان میدهد (وزارت صنایع و معادن، 1381).

 

   دریاچه ی حوضسلطان

دریاچه ی حوضسلطان یا دریاچه ی شاهی، فروافتادگی نامتقارنی با 330 كیلومترمربع وسعت، در 35 كیلومتری شمال قم و در شمال باختری دریاچه ی نمك است. این دریاچه شامل دو چاله ی جدا از هم یكی به نام «حوضسلطان» و دیگری به نام «حوضمره» است كه با آبراهه ی باریكی به هم وصل میشوند. حوضه ی باختری (حوضسلطان) دارای بلندی 806 متر از سطح دریا است كه به طور معمول از روانآبهای سطحی تغذیه میشود. حوضه ی خاوری (حوضمره)، افزون بر روانآبها، از رودهایی مانند رودشور و قرهچای نیز بهره میگیرد.

 مشاهدات صحرایی كرینسلی ( 1970 در آقانباتی، 1383)، نشان میدهد كه از مركز دریاچه به خارج دو پهنه ی جداگانه ی قابل شناسایی است. یكی مركز دریاچه كه حدود 24 درصد از مساحت آن را زیر پوشش دارد و با پوسته ی نمكی پوشیده شده است. دوم، زون مرطوب كه 76 درصد بقیه را تشكیل میدهد كه به زون گیاهان ریشه بلند به پهنای 20 متر میرسد.

پوسته ی نمكی با 5 سانتیمتر ضخامت، شامل نوارهای هممركز سفید و خاكستری است و در زیر آن سیلتهای رسی و خاكستری رنگ مرطوب قرار دارد. این زون (پوسته ی نمكی) به طور فصلی با آب پوشیده میشود، ولی مناطق مركزی آن ممكن است در تمام سال، آبدار باشد. در پشتههای شن و ماسهای زون گیاهان با ریشه ی بلند، چند خط داغ آب وجود دارد كه به سمت سراشیبی تا ارتفاع 826 متر ادامه دارد.  اختلاف ارتفاع بین پستترین و بلندترین خط داغ آب 20 متر است. پیشروی وسیع مخروطافكنهها در پهنای زون مرطوب و روی پوسته ی نمكی نشانگر آن است كه روانآب سطحی بیش از گذشته است و تغییر آب و هوایی به سوی دوره ی مرطوبتر از گذشته، پیش میرود.

از این دریاچه به نامهای دیگری همچون دریاچه ی نمك كاشان، دریاچه ی نمک قم، دریاچه ی قم، دریاچه ی آران و دریاچه ی مسیله، یاد میشود و نام دریاچه ی نمک بیشتر به كار میرود. انتخاب این نام به دلیل شوری بسیار زیاد دریاچه است به طوری كه در فصل تابستان قطعات نمك بر روی آن شناور میشود.

 

دریاچهی نمک

 

این دریاچه، با درازای 80 و پهنای 30 كیلومتر، یك فرونشست زمینساختی است كه در ارتفاع حدود 795 متر از سطح دریای آزاد تشكیل شده و فاصله ی آن تا قم حدود 62 كیلومتر است. وسعت و شكل این دریاچه، متناسب با آبهای تغذیه كننده و میزان بارندگی، تغییرات زیاد دارد و وسعت آن همراه با كفههای گلی پیرامون، حدود 1900 تا 2000 كیلومترمربع است. ولی با توجه به شكل و ریختشناسی پیرامون، به نظر میرسد در زمان پلیوسن، دریاچه ی نمك وسعت بیشتری داشته و به احتمال گودیهای پیرامون اشتهارد، ساوه، ایوانكی قم و كاشان را احاطه میكرد. بیش از 250 متر از رسوبات سخت نشده ی زمان كواترنر در این دریاچه نهشته شده است كه نشانگر زمان كواترنر پیشین تا زمان حال هستند (حفاریهای شركت ملی نفت ایران، 1960).دریاچه ی نمك در یك فرونشست كم ژرفای زمینساختی تشكیل شده كه پیرامون آن تعدادی گسلهای اصلی و فرعی وجود دارد كه بعضی از آنها مانند گسلهای مرنجاب، راوند (بخشی از گسل كوشك نصرت – زفره)، سیاهكوه و دوازده امام، از گسلههای جوان و فعال كواترنر به شمار میروند. این مجموعه ی گسلها كه دو روند متفاوت دارند دریاچه را دربر گرفته تا در تشكیل دریاچه نقش داشته باشند.

   

   دریاچههای تار و هَویر

 

 دریاچههای زمینساختی تار و هویر در 30 كیلومتری خاور شهرستان دماوند، از جمله دریاچههای آب شیرین كوهستانی هستند كه در ارتفاع بیش از 2900 متر از سطح دریا قرار دارند و راه ارتباطی آنها، جاده ماشین روی دماوند – دریاچه ی تار است. این دو دریاچه در فاصله ی حدود 500 متری از یكدیگر قرار دارند. بیشترین درازای دریاچه ی تار 3/1 كیلومتر و میانگین پهنای آن 400 متر و درازی دریاچه ی هویر حدود 900 متر و میانگین پهنای آن 150 متر است. دو دریاچه بر روی هم نزدیك به 7/0 كیلومترمربع وسعت دارند. سرشاخه ی آبهایی كه به این دریاچهها میریزند، چشمهساران كوههای قرهداغ، سیاهچال و شاهنشین در شمال و آبراهههای فصلی از جنوب است كه قسمتی ازآب آنها وارد دریاچهها میشود و قسمتی دیگر، آب رودهای تار و هویر را تأمین میكنند. در شكلگیری دو دریاچه، عملكرد توأم راندگی مُشا – فشم (آبیك، فیروزكوه، شاهرود) و كوه لغز پهلوی جنوبی دریاچه (زرینكوه) نقش اساسی داشتهاند (آقانباتی، 1383). 

 

 

درياچه ی اوان الموت

 

دریاچه زیبای اوان در نیمه شمالی الموت در دامنه کوه خشچال در فاصله 75 کیلومتری شهر قزوین قرار دارد. این دریاچه  بیش از 70 هزار متر مربع مساحت دارد و در ارتفاع 1800 متری از سطح دریا واقع شده است. طول آن در طویل‌ترین قسمت 325 متر و عرض آن 275 متر می‌باشد. بخشي از آب اين درياچه از آب چشمه‌های زیرزمینی موجود در بستر دریاچه و بخش ناچیزی نيز به صورت سطحی در هنگام بارندگی تامین می‌شود. عمیق‌ترین بخش اين درياچه در جنوب شرقی آن به عمق حدود 6 متر می‌رسد.

 

  دریاچه ی بختگان – طَشک

 

دریاچههای بختگان و طشک دو فرونشست میانكوهی هستند كه ارتفاع آنها از سطح دریای آزاد حدود 1558 متر است. دریاچه ی بختگان كه در باختر نیریز (استان فارس) قرار داردو به صورت یك فروافتادگی كشیده به طول تقریبی 70 تا 100 كیلومتر است كه روند شمال باختر – جنوب خاور دارد و سطح زیر پوشش آن حدود 2000 كیلومترمربع است. سواحل این دریاچه با رسوبات سفیدرنگ تبخیری پوشیده شدهاند ولی در سواحل نزدیك به سنگهای افیولیتی، رنگ تیرهتر است.

 دریاچه ی طَشک با وسعت تقریبی 800 كیلومترمربع در شمال باختری دریاچه ی بختگان و 160 كیلومتری خاور شیراز قرار دارد. تنها راه ارتباطی این دو دریاچه، از طریق دلتای رودكُر است كه بخشی از آن به دریاچه ی بختگان و بخش دیگر به دریاچه ی طشک میریزد. تعدادی جزیره و شبه جزیره ی كوچك و بزرگ در این دو دریاچه وجود دارند كه مهمترین آنها جزایر نرگس و گنبان (در دریاچه ی طشک) و جزیره ی مناك در دریاچه ی بختگان است كه مساحت آنها، تابع شرایط بارندگی سالانه است. بلندترین نقطه ی جزیره ی گنبان 1734 متر از سطح دریا است كه از سطح دریاچه حدود 185 متر بلندتر است. دریاچه ی طشك ژرفایی كمتر از بختگان دارد و در فصول خشک، ارتباط آن با بختگان قطع میشود.

تأمین كننده ی اصلی آب این دو دریاچه، «رودكُر» است كه از كوههای برآفتاب و موسیخانی، در 50 كیلومتری جنوب باختری دهبید سرچشمه میگیرد و در شمال باختری مرودشت، پس از یكی شدن با رود شادكان (شادكام)، و عبور از دشت مرودشت به دریاچهها میریزد. از طریق چشمه سارها كه از سنگآهكها و دولومیتهای پیرامون دریاچه سرچشمه میگیرند نیز مقدار قابل توجهی آب وارد دریاچهها میشود.تركیب شیمیایی آب دو دریاچه از نوع كلریدسدیم، كلریدمنیزیم، سولفات سدیم میباشد. 

 

 دریاچه ی پریشان (فامور)

 

 دریاچه ی پریشان یا فامور، در 15 كیلومتری جنوب خاوری شهرستان كازرون قرار داد و نام دریاچه از كوه فامور، در شمال خاوری آن گرفته شده است. آب دریاچه شیرین است و بخش بیشتر آن، از آبراهههایی است كه از كوه فامور سرچشمه میگیرند و بخشی نیز از منابع زیرزمینی تأمین میشود. ژرفای كم دریاچه سبب میشود كه در فصول خشك بخشی از آن زیر پوشش نهشتههای تبخیری قرار گیرد. دریاچه ی پریشان با حدود 43 كیلومترمربع وسعت، در فرونشست كم ژرفایی تشكیل شده كه از سطح دریا حدود 820 متر بلندتر است و در پیرامون آن رخنمونهای مرتفع از واحدهای سنگچینهای زاگرس دیده میشود كه به سن كرتاسه ی پسین تا كواترنر است. از دیدگاه ساختاری و زمینشناسی، دریاچه ی فامور در پهنه ی زاگرس چین خورده قرار گرفته. شهرابی (1373) بر این باور است كه حركتهای جوان گسل فعال كازرون و گسلهای وابسته كه در فاصله ی كمی از دریاچه قرار دارند، در شكلگیری فرونشست كازرون و لغزش سازند نامقاوم گچساران نقش داشتهاند. نامبرده وجود چندین زمینلغز از سازند گچساران را تأییدی بر نظر خود میداند.

 

دریاچه ی جازموریان (جزموریان)

 

هامون جازموریان، یك فرونشست زمینساختی جوان در 150 كیلومتری باختر ایرانشهر است كه بلندی آن از سطح دریای آزاد 350 متر میباشد. وسعت این هامون در فصول پرباران، 3300 كیلومترمربع است و به دلیل شرایط اقلیمی ویژه، در بیشتر مواقع سال، بخش اعظم آن به كفه ی نمكی وكفههای رسی تبدیل میشود. رودها و آبراهههای متعدد دائمی و موقت، به این هامون میریزند كه از میان آنها، رود بَمپور و هلیلرود اهمیت بیشتری دارند. كرینسلی (1970) گستره ی هامون جازموریان را شامل سه بخش زیر دانسته است:

-         دریاچه ی فصلی كه گستره ی آن در فصول خشك و مرطوب تغییرات زیادی دارد و در بیشتر جاها در اواخر تابستان و اوایل پاییز ناپدید میشود.

-         پهنه ی مرطوب كه سطحی در حدود 22 درصد میپوشاند.

-         پهنه ی باتلاقی كه 59 درصد از منطقه ی مرطوب را زیر پوشش دارد و مرز بالایی آن به پهنههای سیلتی-رسی است. 

 

   دریاچه ی هامون

 دریاچه ی هامون با حدود 1800 كیلومترمربع وسعت، بزرگترین حوضه ی دریاچهای خاور ایران است كه از سه حوضچه ی اصلی یوزك، صابری و هیرمند تشكیل شده كه در فصول كم باران و در زمان بادهای 120 روزه از هم جدا و در زمانهای پرباران، دریاچه ی واحدی را تشكیل میدهند. هیرمند در ایران، و بخشی از صابری در افغانستان است. رودها و آبراهههای زیادی به این دریاچه و باتلاقهای اطراف آن تخلیه میشود كه از میان آنها، رود هیرمند بیشترین آبدهی را دارد. از نگاه ریختشناسی، دریاچهها از سه بخش تشكیل شدهاند:

* دریاچههای دائمی، كه بیشترین سطح را با ژرفای بیشینه حدود 11 متر دارد.

* دریاچههای فصلی، كه بصورت نوار به نسبت باریكی پیرامون دریاچههای دائمی قرار دارند.

* كفههای گلی و باتلاقها، كه بیشتر در حاشیه ی خاوری و جنوب خاوری دریاچهها توسعه دارند.

از دیدگاه زمینشناسی، دریاچه یا مجموعه ی دریاهای هامون بخشی از بلوك ساختاری هیلمند (هلمند) افغانستان دانسته شده كه در خاور گسل شمالی – جنوبی هریرود قرار دارد. اما دادههای منطقهای نشان میدهد كه دشت زابل بخشی از فرونشست داریرود افغانستان است كه نقاط پست آن مانند دریاچههای هامون، پایانه و محل انباشت بخشی از روانآبهای هندوكُش و آبراهههای سرچشمه گرفته از خاك ایران است. 

     دیگر دریاچههای ایران

 

تعدادی دریاچه ی به نسبت كوچك، در نقاط مختلف ایران وجود دارد كه چندان شناخته شده نیستند و اطلاعات چندانی از آنها در دسترس نیست. دریاچههای زیر از آن جملهاند:

   درياچه بزنگان

این دریاچه در بلندیهاى کپهداغ و در 130 کیلومترى جادة مشهد - سرخس قرار دارد. دریاچه بزنگان تنها آبگیر طبیعی می باشد كه در استان خراسان وجود دارد. این دریاچه آب شيرين حدود 80 هكتار وسعت و عمق آن حد اکثر 12 متر و حداقل 9 متر می‌باشد. آب این دریاچه از بارندگی‌های سالانه و چشمه‌های كوچك حاشیه و کف آن تامین می‌شود.

  درياچه نئور

اين دریاچه آب شيرين در 48 کیلومتری جنوب خاوری اردبیل به طرف شهر خلخال در ارتفاع 2500 متری از سطح دریا و در یکی از دره‌های کوهسـتانی باغیرو قرار دارد. وسعت كل درياچه در حدود 1/2 كيلومترمربع و مشتمل بر دو دریاچه کوچک و بزرگ است که در فصل پر آب، به هم می‌پیوندند و دریاچه‌ای واحد را به وجود می‌آورند. بیش‌ترین عمق دریاچه 5/5 متر و میانگین ژرفای آن سه متر است.

 

 درياچه اينچه برون

اين درياچه دائمي در شمال شرقي استان گلستان در شهرستان آق قلا واقع شده است. به وسعت 3 كيلومتر مربع و آب آن از ذوب برف و باران و چشمه‌هاي زير درياچه كانال‌ها و رودخانه تامين مي‌شود.

 

 درياچه لار

رودخانه لار در مسير خود در قلب منطقه كوهستاني البرز مركزي درياچه بزرگ لار را با وسعتي بسيار زياد به وجود آورده است.

 

درياچه پاسند

اين درياچه آب شيرين در دامنه شمالي رشته كوه‌هاي البرز در نزديك روستايي با همين نام واقع شده است.

  

دریاچه ی آب بوندار

این دریاچه در حدود 60 كیلومتری باختر تا شمال باختری شهرستان دهدز قرار دارد و از جمله دریاچههای آب شیرین كوهستانی ایران است كه در یك فروافتادگی زمینساختی قرار گرفته و از سطح دریا حدود 850 متر بلندی دارد. بیشینه ی درازای آن 2 كیلومتر و پهنای میانگین، 6/1 كیلومتر است. آب این دریاچه، به طور عمده از چشمههای كارستی زیر دریاچه و به مقدار كم از نهرهای كوچكی كه در فصول پر باران آب دارند، تأمین میشود.

 

دریاچه ی مور زرد زیلایی

این دریاچه در حدود 180 كیلومتری شمال باختری یاسوج و در ارتفاع 2180 متری از سطح دریا قرار دارد. برممورزرد زیلایی و برمدلیبو نامهای دیگر این دریاچه است. به نظر میرسد كه این دریاچه از انواع كارستی باشد و آب آن از چشمههای كارستی و روان آبهای سطحی تأمین شود.

 

دریاچه ی سیرانگل

این دریاچه در جنوب دریاچه ی ارومیه و در كناره ی باختری جاده ی ارومیه – مهاباد قرار دارد. فاصله ی آن از ارومیه 85 كیلومتر است و در 20 كیلومتری شمال خاوری نقده قرار دارد. آب این دریاچه از رودهای فرعی و اغلب فصلی، تأمین میشود و به مقدار كمتر، چشمههای زیردریاچهای نیز در این امر مشاركت دارند.بر خلاف دریاچه ی ارومیه كه فوق اشباع از نمك است، این دریاچه از انواع شور میباشد.

دریاچه ی قوریگل

این دریاچه در 18 كیلومتری شمال باختری بستانآباد تبریز قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا 1890 متر است. آب این دریاچه بیشتر از رودها و آبراهههای فصلی و سیلابی و به مقدار كمتر از طریق چشمههای زیردریاچه تأمین میشود و شیرین است.

 

دریاچه ی بَزَنگان

این دریاچه در بلندیهای كپهداغ و در 130 كیلومتری جاده ی مشهد – سرخس قرار دارد. مساحت این دریاچه ی آب شیرین، حدود 80 هكتار و بیشینه ی عمق آن 12 متر است.

 

دریاچه ی شطتمی

این دریاچه یك دریاچه ی كوهستانی در كوههای زاگرس است كه در نزدیكی كوه منار قرار دارد. راه ماشینرو ندارد و میتوان از الیگودرز یا فریدونشهر، ابتدا به روستای دستگرد و بعد به دریاچه رسید. این دریاچه، به احتمال از منشأ چشمههای كارستی است و به دلیل قرارگیری در زون راندگیها، ممكن است منشأ زمینساختی داشته باشد.

 

دریاچه ی شورابیل اردبیل

این دریاچه با مساحت تقریبی 64 كیلومترمربع در جنوب اردبیل قرار دارد و از دریاچههای شور است. بسترآن پوشیده از گل و لای و لجن سیاهرنگ است و نمك به ضخامت 5 تا 8 سانتیمتر روی آن را میپوشاند.

 

دریاچه یا بركه ی نئور اردبیل

این دریاچه در 48 كیلومتری جنوب خاوری اردبیل به طرف خلخال و در فاصله ی 18 كیلومتری خاور جاده، در منطقه ی كوهستانی قرار دارد. مساحت كل دریاچه در حدود 1/2 كیلومترمربع و ژرفای متوسط آن حدود 3 متر است. در هنگام تابستان، به علت كم آبی، به دو دریاچه ی كوچك و بزرگ تقسیم میشود. آب آن شیرین است.

 

 

دریاچـه های داخلی

 

ایران بخشی از سرزمینهای نیمهخشک و خشک آسیا با بارش سالانه ی به نسبت كم است. از همینرو، آبهای داخلی (دریاچهها) آن كم و اغلب در فروافتادگیهای زمینساختی جوان، قرار دارند (آقانباتی، 1383). با وجود این، پارهای از دریاچههای ایران، مانند دریاچههای تار و گَهَر در بلندیها قرار دارند. دریاچههای دائمی ایران بیشتر به مناطق پر باران شمال – باختری و جنوب باختری ایران محدود است. در مناطق خشک و صحرایی، دریاچهها از نوع فصلی و پایانهای بوده و آب شور دارند (آقانباتی، 1383).

 

 

 پراكندگی جغرافیایی دریاچه های عمده ایران (آقانباتی، 1383)

دریاچه ارومیه 

 

دریاچه ارومیه، كه در گذشته «چیچست» و «كبودان» نام داشته، با وسعت نزدیك به 5500 كیلومتر مربع بزرگترین و شورترین آبگیر دائمی داخلی ایران است. از نظر اقلیمی این دریاچه در منطقه‌ای نیمه خشک و در ارتفاع 1287 متری از سطح دریا قرار دارد. در این دریاچه بیش از 102 جزیره وجود دارد كه شكل و اندازه ی آنها با میزان بارش سالانه تناسب دارد. توسعه و تنوع حیات در آب دریاچه ارومیه به علت شوری فوق‌العاده آن محدود می‌باشد. تركیب شیمیایی آب دریاچه ارومیه در طول سال و در دوره‌های زمانی تغییر می یابد. این تغییر تركیب با میزان ورودی بارش های جوی و رودخانه ها ارتباط دارد. به طور متوسط شوری آب دریاچه ارومیه حدود 217 گرم در لیتر است كه از این لحاظ جزو دریاچه های فوق اشباع از نمک جهان می باشد (طلوعی و همكاران، 1376).

رودخانه‌های دائمی و فصلی و نیز چشمه‌های زیردریاچه‌ای اصلی‌ترین منابع تأمین‌كننده آب و یون‌های دریاچه ارومیه هستند (مهاجر باوقار و غضبان، 1376). در جدول زیر روخانه‌های مهم دریاچه ارومیه و میزان آبدهی آن ها نشان داده شده است.

                                      رودخانه‌های مهم دریاچه ارومیه و میزان آبدهی آن ها

دبی

 (میلیون متر مکعب در سال)

نام رودخانه

2000

زرينه رود

630

سيمينه رود

450

آجی­چای

245

نازلو چاي

380

گادار چاي

90

شهر چاي

100

صوفي چاي

85

مردوق چاي

60

زولا چاي

55

ليلان چاي

40

روضه چاي

30

آذرشهر چای

360

باراندوز چاي

60

قلعه چاي

300

مهابادچای

 آب دریاچه ی ارومیه با pH از 2/7 تا 6/7 از نوع كلریدسدیم، منیزیم و سولفات سدیم و در حالت زیرقلیایی است. تغییر شوری آب، رابطه ی عكس با ژرفای دریاچه دارد و با افزایش ژرفا، شوری كمتر میشود. میزان شوری آن در هنگام پرآبی 220 گرم در لیتر و در تابستان تا 280 گرم در لیتر افزایش مییابد. سطح آب در فصل های مختلف تا یک متر در نوسان است و به همین دلیل در مواقع پر آبی بخشهایی از ساحل آن به زیر آب میرود. بر اساس اندازه گیری‌های انجام شده بر روی تصاویر  ماهواره لندست و نیز تصاویر عكس‌های هوایی در یك دوره چهل ساله، تغییرات رخ داده بر گسترش دریاچه ارومیه منطبق با شكل زیر می‌باشد.

به رغم شوری زیاد، جلبكهای سبز مانند Dundella ، سختپوستان Artemia salina و باكتریها از موجودات زنده ی دریاچه هستند. این جانداران در دوام دریاچه نقش مؤثر دارند و از نابودی آن جلوگیری میكنند. در حال حاضر طرح هایی برای استحصال نمکهای دریاچه ی ارومیه با احداث حوضچههای تبخیر خورشیدی و كارخانه ی فرآوری وجود دارد (آقانباتی، 1383).

مناطق اطراف دریاچه ارومیه از مهم ترین محدوده‌های تمركز جمعیت در شمال باختر ابران است و شهرهای پر جمعیتی مثل تبریز و ارومیه در اطراف آن قرار گرفته‌اند. دریاچه ارومیه قابل كشتیرانی بوده و بنادر متعددی نظیر بندر شرفخانه، گلمانخانه و از این قبیل در اطراف آن وجود دارد. این دریاچه مهمترین ساختار ریخت شناسی در منطقه شمال باختری ایران است (شریفی و همكاران، 1383).

اندازه‌گیری یون ها در دو فصل پر آب (اردیبهشت) و كم آب (مهر) نشان می دهد كه آب دریاچه ارومیه از نظر تغییرات غلظت یون ها به دو بخش شمالی و بخش جنوبی- جنوب خاوری، قابل تفكیک می شود.  در بخش شمال شرقی غلظت یون ها تقریبا یكنواخت است و در بخش جنوب- جنوب خاوری غلظت یون ها در طول سال به شدت تغییر می‌كند (شریفی و همكاران، 1383).


 

 تغییر خط ساحلی دریاچه ارومیه در اثر نوسان سطح تراز آب در 40 سال گذشته (اقتباس از شریفی و همكاران، 1383)

   

 دریاچه ی زریوار (زرهوار)

 

دریاچه ی زریوار در 8 كیلومتری باختر مریوان قرار دارد و از دریاچههای آب شیرین كوهستانی است كه در ارتفاع 818 متر از سطح دریا قرار دارد و حدود 200 متر پایینتر از شهر مریوان است. بیشترین درازای زریوار 5 كیلومتر و میانگین پهنای آن 7/1 كیلومتر است. این دریاچه با وسعت حدود 5/8 كیلومترمربع، در یك فرونشست محلی به نسبت باریك در پهنه ی سنندج – سیرجان تشكیل شده كه دو سوی خاوری و باختری آن، به گسل طولی شمال باختری – جنوب خاوری محدود است. احتمال میرود كه دو گسل یاد شده در تشكیل و تكوین این دریاچه نقش داشته باشند. وسعت حوضه ی آبریز این دریاچه، حدود 500 كیلومترمربع و بیشینه ی ژرفای آن حدود 50 متر است. رود چمزریوار همراه با آبراهههای دیگر و به ویژه چشمههای دریاچهای تأمین كننده ی اصلی آب این دریاچه هستند. مهم آنكه رود مریوان از این دریاچه سرچشمه میگیرد. مطالعات نشان داده كه این دریاچه بیش از 20000 سال پیش از میلاد مسیح (پلیستوسن) و در شرایط آب و هوای سرد تشكیل شده است (بوتما، 1977 در آقانباتی، 1383).

 

       دریاچه ی گَهَر

 

در دامنه ی جنوبی اشترانكوه، دو دریاچه ی آب شیرین به نام گَهَر بالا و گَهَر پایین وجود دارد كه از یكدیگر حدود 100 متر فاصله دارند. دریاچه ی پایینی بزرگتر از بالایی است و فاصله ی خطی دو دریاچه، حدود 1600 متر است . سطح دریاچه ی گَهَر در ارتفاع 2300 متری است و از شهرهای دورود، ازنا به ترتیب 850 و 430 متر بالاتر است. درازای گَهَر حدود 2100 متر و میانگین پهنای آن 355 متر و مساحت آن حدود 75/0 كیلومترمربع است (نبوی، 1364). اصلیترین گستره ی حوضه ی آبریز دریاچه، پهلوی جنوبی اشترانكوه یعنی «برآفتاب» با حدود 45 كیلومترمربع وسعت است. آب دریاچه محدود به آبهای سطحی نیست و به نظر میرسد كه بخشی از آب دریاچه، از چشمههای كف تأمین میشود. دریاچه ی گَهَر در درهای به همین نام در پشت اشترانكوه شكل گرفته است در محل دریاچه توده ی بزرگی از خاک و سنگ وجود دارد كه چون سدی طبیعی در جلوی آبراهههای بالادره را گرفته و در نتیجه دریاچه به وجود آمده است. بنابراین، بنیاد دریاچه را همین توده ی فروریخته و جنبش گسلهای گَهَر و دورود تشكیل میدهد. زمان تشكیل این دریاچه دانسته نیست و نیاز به مطالعه دارد.

 

  دریاچه دوقلوی سیاه گاو

 

اين درياچه در استان ايلام در 45 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان آبدانان واقع شده است. رودخانه سیاه گاو پس از عبور از میان صخره و دره ارتفاعات کبیرکوه در اين منطقه به دو دریاچه تبدیل می‌شود که دریاچه نخست با اختلاف سطح اندک در بالا دست دریاچه دوم قرار گرفته است. این دو دریاچه دایره وار، هر کدام به شعاع 30 متر مربع، حدود سه متر ژرفا دارند و با یک جوی آب طبیعی به عرض یک و طول هشت متر به هم متصل هستند. از دیگر ویژگی‌های آن، وجود املاح مختلف و گوگرد در آب دریاچه و چشمه های جوشان شیرین در كف درياچه است.

     

 دریاچه ی مهارلو

 

دریاچه ی مهارلو در حدود 18 كیلومتری جنوب خاوری شیراز قرار دارد. ارتفاع این دریاچه، 1460 متر از سطح دریا و بیشینه ی ژرفای آن 3 مترگودی است. به همین دلیل میزان تبخیر بالاست و بخشی از بستر آن را لایهای از نمك میپوشاند و فقط در بخشهای شمالی و مركزی آن، آن هم با ژرفای خیلی كم (حداكثر 50 سانتیمتر) و شوری زیاد،آب وجود دارد. تأمین كننده ی اصلی آب این دریاچه رودها و آبراهههایی هستند كه از شمال باختری و جنوب خاوری در آن تخلیه میشوند. مساحت آن در فصول مختلف متفاوت و تابع بارشهای جوی است. جدا از تبخیر زیاد، نهشتههای گچی سازند ساچون و دو گنبد نمكی واقع در خاور این دریاچه، در شوری بیاندازه ی آن تأثیر به سزایی دارند. دریاچه ی مهارلو در یك فرونشست ناودیس مانند با روند شمال باختری – جنوب خاوری، شكل گرفته كه گسل جوان و لرزهای سروستان از آن میگذرد. به نظر میرسد كه حركات این گسل به ویژه از زمان پلیستوسن پسین به بعد، موجب تشكیل این فرونشست ناودیس گونه شده باشد.

 به باور كرینسلی (1970) به دلیل نبود سواحل كهن یا پادگانههای بلند، امكان وجود دریاچهای در زمان پیش از پلیستوسن كم است و اگر دریاچهای هم وجود داشته، در نقاطی بوده كه امروزه در حاشیه ی دریاچه ی فعلی قرار میگیرد.آب این دریاچه از نوع كلریدسدیم – منیزیم، سولفات سدیم(4SO 2Na ، 2 MgCl، NaCl ) است و از نمک این دریاچه برای صنایع پتروشیمی استفاده میشود. در ضمن بالابودن پتاسیم و به ویژه منیزیم در شورابههای دریاچه ی مهارلو، امكان استحصال اقتصادی نمكهای منیزیم به عنوان فرآورده ی اصلی و پتاسیم به عنوان محصول فرعی را امكانپذیر نشان میدهد (وزارت صنایع و معادن، 1381).

 

   دریاچه ی حوضسلطان

دریاچه ی حوضسلطان یا دریاچه ی شاهی، فروافتادگی نامتقارنی با 330 كیلومترمربع وسعت، در 35 كیلومتری شمال قم و در شمال باختری دریاچه ی نمك است. این دریاچه شامل دو چاله ی جدا از هم یكی به نام «حوضسلطان» و دیگری به نام «حوضمره» است كه با آبراهه ی باریكی به هم وصل میشوند. حوضه ی باختری (حوضسلطان) دارای بلندی 806 متر از سطح دریا است كه به طور معمول از روانآبهای سطحی تغذیه میشود. حوضه ی خاوری (حوضمره)، افزون بر روانآبها، از رودهایی مانند رودشور و قرهچای نیز بهره میگیرد.

 مشاهدات صحرایی كرینسلی ( 1970 در آقانباتی، 1383)، نشان میدهد كه از مركز دریاچه به خارج دو پهنه ی جداگانه ی قابل شناسایی است. یكی مركز دریاچه كه حدود 24 درصد از مساحت آن را زیر پوشش دارد و با پوسته ی نمكی پوشیده شده است. دوم، زون مرطوب كه 76 درصد بقیه را تشكیل میدهد كه به زون گیاهان ریشه بلند به پهنای 20 متر میرسد.

پوسته ی نمكی با 5 سانتیمتر ضخامت، شامل نوارهای هممركز سفید و خاكستری است و در زیر آن سیلتهای رسی و خاكستری رنگ مرطوب قرار دارد. این زون (پوسته ی نمكی) به طور فصلی با آب پوشیده میشود، ولی مناطق مركزی آن ممكن است در تمام سال، آبدار باشد. در پشتههای شن و ماسهای زون گیاهان با ریشه ی بلند، چند خط داغ آب وجود دارد كه به سمت سراشیبی تا ارتفاع 826 متر ادامه دارد.  اختلاف ارتفاع بین پستترین و بلندترین خط داغ آب 20 متر است. پیشروی وسیع مخروطافكنهها در پهنای زون مرطوب و روی پوسته ی نمكی نشانگر آن است كه روانآب سطحی بیش از گذشته است و تغییر آب و هوایی به سوی دوره ی مرطوبتر از گذشته، پیش میرود.

از این دریاچه به نامهای دیگری همچون دریاچه ی نمك كاشان، دریاچه ی نمک قم، دریاچه ی قم، دریاچه ی آران و دریاچه ی مسیله، یاد میشود و نام دریاچه ی نمک بیشتر به كار میرود. انتخاب این نام به دلیل شوری بسیار زیاد دریاچه است به طوری كه در فصل تابستان قطعات نمك بر روی آن شناور میشود.

 

دریاچهی نمک

 

این دریاچه، با درازای 80 و پهنای 30 كیلومتر، یك فرونشست زمینساختی است كه در ارتفاع حدود 795 متر از سطح دریای آزاد تشكیل شده و فاصله ی آن تا قم حدود 62 كیلومتر است. وسعت و شكل این دریاچه، متناسب با آبهای تغذیه كننده و میزان بارندگی، تغییرات زیاد دارد و وسعت آن همراه با كفههای گلی پیرامون، حدود 1900 تا 2000 كیلومترمربع است. ولی با توجه به شكل و ریختشناسی پیرامون، به نظر میرسد در زمان پلیوسن، دریاچه ی نمك وسعت بیشتری داشته و به احتمال گودیهای پیرامون اشتهارد، ساوه، ایوانكی قم و كاشان را احاطه میكرد. بیش از 250 متر از رسوبات سخت نشده ی زمان كواترنر در این دریاچه نهشته شده است كه نشانگر زمان كواترنر پیشین تا زمان حال هستند (حفاریهای شركت ملی نفت ایران، 1960).دریاچه ی نمك در یك فرونشست كم ژرفای زمینساختی تشكیل شده كه پیرامون آن تعدادی گسلهای اصلی و فرعی وجود دارد كه بعضی از آنها مانند گسلهای مرنجاب، راوند (بخشی از گسل كوشك نصرت – زفره)، سیاهكوه و دوازده امام، از گسلههای جوان و فعال كواترنر به شمار میروند. این مجموعه ی گسلها كه دو روند متفاوت دارند دریاچه را دربر گرفته تا در تشكیل دریاچه نقش داشته باشند.

   

   دریاچههای تار و هَویر

 

 دریاچههای زمینساختی تار و هویر در 30 كیلومتری خاور شهرستان دماوند، از جمله دریاچههای آب شیرین كوهستانی هستند كه در ارتفاع بیش از 2900 متر از سطح دریا قرار دارند و راه ارتباطی آنها، جاده ماشین روی دماوند – دریاچه ی تار است. این دو دریاچه در فاصله ی حدود 500 متری از یكدیگر قرار دارند. بیشترین درازای دریاچه ی تار 3/1 كیلومتر و میانگین پهنای آن 400 متر و درازی دریاچه ی هویر حدود 900 متر و میانگین پهنای آن 150 متر است. دو دریاچه بر روی هم نزدیك به 7/0 كیلومترمربع وسعت دارند. سرشاخه ی آبهایی كه به این دریاچهها میریزند، چشمهساران كوههای قرهداغ، سیاهچال و شاهنشین در شمال و آبراهههای فصلی از جنوب است كه قسمتی ازآب آنها وارد دریاچهها میشود و قسمتی دیگر، آب رودهای تار و هویر را تأمین میكنند. در شكلگیری دو دریاچه، عملكرد توأم راندگی مُشا – فشم (آبیك، فیروزكوه، شاهرود) و كوه لغز پهلوی جنوبی دریاچه (زرینكوه) نقش اساسی داشتهاند (آقانباتی، 1383). 

 

 

درياچه ی اوان الموت

 

دریاچه زیبای اوان در نیمه شمالی الموت در دامنه کوه خشچال در فاصله 75 کیلومتری شهر قزوین قرار دارد. این دریاچه  بیش از 70 هزار متر مربع مساحت دارد و در ارتفاع 1800 متری از سطح دریا واقع شده است. طول آن در طویل‌ترین قسمت 325 متر و عرض آن 275 متر می‌باشد. بخشي از آب اين درياچه از آب چشمه‌های زیرزمینی موجود در بستر دریاچه و بخش ناچیزی نيز به صورت سطحی در هنگام بارندگی تامین می‌شود. عمیق‌ترین بخش اين درياچه در جنوب شرقی آن به عمق حدود 6 متر می‌رسد.

 

  دریاچه ی بختگان – طَشک

 

دریاچههای بختگان و طشک دو فرونشست میانكوهی هستند كه ارتفاع آنها از سطح دریای آزاد حدود 1558 متر است. دریاچه ی بختگان كه در باختر نیریز (استان فارس) قرار داردو به صورت یك فروافتادگی كشیده به طول تقریبی 70 تا 100 كیلومتر است كه روند شمال باختر – جنوب خاور دارد و سطح زیر پوشش آن حدود 2000 كیلومترمربع است. سواحل این دریاچه با رسوبات سفیدرنگ تبخیری پوشیده شدهاند ولی در سواحل نزدیك به سنگهای افیولیتی، رنگ تیرهتر است.

 دریاچه ی طَشک با وسعت تقریبی 800 كیلومترمربع در شمال باختری دریاچه ی بختگان و 160 كیلومتری خاور شیراز قرار دارد. تنها راه ارتباطی این دو دریاچه، از طریق دلتای رودكُر است كه بخشی از آن به دریاچه ی بختگان و بخش دیگر به دریاچه ی طشک میریزد. تعدادی جزیره و شبه جزیره ی كوچك و بزرگ در این دو دریاچه وجود دارند كه مهمترین آنها جزایر نرگس و گنبان (در دریاچه ی طشک) و جزیره ی مناك در دریاچه ی بختگان است كه مساحت آنها، تابع شرایط بارندگی سالانه است. بلندترین نقطه ی جزیره ی گنبان 1734 متر از سطح دریا است كه از سطح دریاچه حدود 185 متر بلندتر است. دریاچه ی طشك ژرفایی كمتر از بختگان دارد و در فصول خشک، ارتباط آن با بختگان قطع میشود.

تأمین كننده ی اصلی آب این دو دریاچه، «رودكُر» است كه از كوههای برآفتاب و موسیخانی، در 50 كیلومتری جنوب باختری دهبید سرچشمه میگیرد و در شمال باختری مرودشت، پس از یكی شدن با رود شادكان (شادكام)، و عبور از دشت مرودشت به دریاچهها میریزد. از طریق چشمه سارها كه از سنگآهكها و دولومیتهای پیرامون دریاچه سرچشمه میگیرند نیز مقدار قابل توجهی آب وارد دریاچهها میشود.تركیب شیمیایی آب دو دریاچه از نوع كلریدسدیم، كلریدمنیزیم، سولفات سدیم میباشد. 

 

 دریاچه ی پریشان (فامور)

 

 دریاچه ی پریشان یا فامور، در 15 كیلومتری جنوب خاوری شهرستان كازرون قرار داد و نام دریاچه از كوه فامور، در شمال خاوری آن گرفته شده است. آب دریاچه شیرین است و بخش بیشتر آن، از آبراهههایی است كه از كوه فامور سرچشمه میگیرند و بخشی نیز از منابع زیرزمینی تأمین میشود. ژرفای كم دریاچه سبب میشود كه در فصول خشك بخشی از آن زیر پوشش نهشتههای تبخیری قرار گیرد. دریاچه ی پریشان با حدود 43 كیلومترمربع وسعت، در فرونشست كم ژرفایی تشكیل شده كه از سطح دریا حدود 820 متر بلندتر است و در پیرامون آن رخنمونهای مرتفع از واحدهای سنگچینهای زاگرس دیده میشود كه به سن كرتاسه ی پسین تا كواترنر است. از دیدگاه ساختاری و زمینشناسی، دریاچه ی فامور در پهنه ی زاگرس چین خورده قرار گرفته. شهرابی (1373) بر این باور است كه حركتهای جوان گسل فعال كازرون و گسلهای وابسته كه در فاصله ی كمی از دریاچه قرار دارند، در شكلگیری فرونشست كازرون و لغزش سازند نامقاوم گچساران نقش داشتهاند. نامبرده وجود چندین زمینلغز از سازند گچساران را تأییدی بر نظر خود میداند.

 

دریاچه ی جازموریان (جزموریان)

 

هامون جازموریان، یك فرونشست زمینساختی جوان در 150 كیلومتری باختر ایرانشهر است كه بلندی آن از سطح دریای آزاد 350 متر میباشد. وسعت این هامون در فصول پرباران، 3300 كیلومترمربع است و به دلیل شرایط اقلیمی ویژه، در بیشتر مواقع سال، بخش اعظم آن به كفه ی نمكی وكفههای رسی تبدیل میشود. رودها و آبراهههای متعدد دائمی و موقت، به این هامون میریزند كه از میان آنها، رود بَمپور و هلیلرود اهمیت بیشتری دارند. كرینسلی (1970) گستره ی هامون جازموریان را شامل سه بخش زیر دانسته است:

-         دریاچه ی فصلی كه گستره ی آن در فصول خشك و مرطوب تغییرات زیادی دارد و در بیشتر جاها در اواخر تابستان و اوایل پاییز ناپدید میشود.

-         پهنه ی مرطوب كه سطحی در حدود 22 درصد میپوشاند.

-         پهنه ی باتلاقی كه 59 درصد از منطقه ی مرطوب را زیر پوشش دارد و مرز بالایی آن به پهنههای سیلتی-رسی است. 

 

   دریاچه ی هامون

 دریاچه ی هامون با حدود 1800 كیلومترمربع وسعت، بزرگترین حوضه ی دریاچهای خاور ایران است كه از سه حوضچه ی اصلی یوزك، صابری و هیرمند تشكیل شده كه در فصول كم باران و در زمان بادهای 120 روزه از هم جدا و در زمانهای پرباران، دریاچه ی واحدی را تشكیل میدهند. هیرمند در ایران، و بخشی از صابری در افغانستان است. رودها و آبراهههای زیادی به این دریاچه و باتلاقهای اطراف آن تخلیه میشود كه از میان آنها، رود هیرمند بیشترین آبدهی را دارد. از نگاه ریختشناسی، دریاچهها از سه بخش تشكیل شدهاند:

* دریاچههای دائمی، كه بیشترین سطح را با ژرفای بیشینه حدود 11 متر دارد.

* دریاچههای فصلی، كه بصورت نوار به نسبت باریكی پیرامون دریاچههای دائمی قرار دارند.

* كفههای گلی و باتلاقها، كه بیشتر در حاشیه ی خاوری و جنوب خاوری دریاچهها توسعه دارند.

از دیدگاه زمینشناسی، دریاچه یا مجموعه ی دریاهای هامون بخشی از بلوك ساختاری هیلمند (هلمند) افغانستان دانسته شده كه در خاور گسل شمالی – جنوبی هریرود قرار دارد. اما دادههای منطقهای نشان میدهد كه دشت زابل بخشی از فرونشست داریرود افغانستان است كه نقاط پست آن مانند دریاچههای هامون، پایانه و محل انباشت بخشی از روانآبهای هندوكُش و آبراهههای سرچشمه گرفته از خاك ایران است. 

     دیگر دریاچههای ایران

 

تعدادی دریاچه ی به نسبت كوچك، در نقاط مختلف ایران وجود دارد كه چندان شناخته شده نیستند و اطلاعات چندانی از آنها در دسترس نیست. دریاچههای زیر از آن جملهاند:

   درياچه بزنگان

این دریاچه در بلندیهاى کپهداغ و در 130 کیلومترى جادة مشهد - سرخس قرار دارد. دریاچه بزنگان تنها آبگیر طبیعی می باشد كه در استان خراسان وجود دارد. این دریاچه آب شيرين حدود 80 هكتار وسعت و عمق آن حد اکثر 12 متر و حداقل 9 متر می‌باشد. آب این دریاچه از بارندگی‌های سالانه و چشمه‌های كوچك حاشیه و کف آن تامین می‌شود.

  درياچه نئور

اين دریاچه آب شيرين در 48 کیلومتری جنوب خاوری اردبیل به طرف شهر خلخال در ارتفاع 2500 متری از سطح دریا و در یکی از دره‌های کوهسـتانی باغیرو قرار دارد. وسعت كل درياچه در حدود 1/2 كيلومترمربع و مشتمل بر دو دریاچه کوچک و بزرگ است که در فصل پر آب، به هم می‌پیوندند و دریاچه‌ای واحد را به وجود می‌آورند. بیش‌ترین عمق دریاچه 5/5 متر و میانگین ژرفای آن سه متر است.

 

 درياچه اينچه برون

اين درياچه دائمي در شمال شرقي استان گلستان در شهرستان آق قلا واقع شده است. به وسعت 3 كيلومتر مربع و آب آن از ذوب برف و باران و چشمه‌هاي زير درياچه كانال‌ها و رودخانه تامين مي‌شود.

 

 درياچه لار

رودخانه لار در مسير خود در قلب منطقه كوهستاني البرز مركزي درياچه بزرگ لار را با وسعتي بسيار زياد به وجود آورده است.

 

درياچه پاسند

اين درياچه آب شيرين در دامنه شمالي رشته كوه‌هاي البرز در نزديك روستايي با همين نام واقع شده است.

  

دریاچه ی آب بوندار

این دریاچه در حدود 60 كیلومتری باختر تا شمال باختری شهرستان دهدز قرار دارد و از جمله دریاچههای آب شیرین كوهستانی ایران است كه در یك فروافتادگی زمینساختی قرار گرفته و از سطح دریا حدود 850 متر بلندی دارد. بیشینه ی درازای آن 2 كیلومتر و پهنای میانگین، 6/1 كیلومتر است. آب این دریاچه، به طور عمده از چشمههای كارستی زیر دریاچه و به مقدار كم از نهرهای كوچكی كه در فصول پر باران آب دارند، تأمین میشود.

 

دریاچه ی مور زرد زیلایی

این دریاچه در حدود 180 كیلومتری شمال باختری یاسوج و در ارتفاع 2180 متری از سطح دریا قرار دارد. برممورزرد زیلایی و برمدلیبو نامهای دیگر این دریاچه است. به نظر میرسد كه این دریاچه از انواع كارستی باشد و آب آن از چشمههای كارستی و روان آبهای سطحی تأمین شود.

 

دریاچه ی سیرانگل

این دریاچه در جنوب دریاچه ی ارومیه و در كناره ی باختری جاده ی ارومیه – مهاباد قرار دارد. فاصله ی آن از ارومیه 85 كیلومتر است و در 20 كیلومتری شمال خاوری نقده قرار دارد. آب این دریاچه از رودهای فرعی و اغلب فصلی، تأمین میشود و به مقدار كمتر، چشمههای زیردریاچهای نیز در این امر مشاركت دارند.بر خلاف دریاچه ی ارومیه كه فوق اشباع از نمك است، این دریاچه از انواع شور میباشد.

دریاچه ی قوریگل

این دریاچه در 18 كیلومتری شمال باختری بستانآباد تبریز قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا 1890 متر است. آب این دریاچه بیشتر از رودها و آبراهههای فصلی و سیلابی و به مقدار كمتر از طریق چشمههای زیردریاچه تأمین میشود و شیرین است.

 

دریاچه ی بَزَنگان

این دریاچه در بلندیهای كپهداغ و در 130 كیلومتری جاده ی مشهد – سرخس قرار دارد. مساحت این دریاچه ی آب شیرین، حدود 80 هكتار و بیشینه ی عمق آن 12 متر است.

 

دریاچه ی شطتمی

این دریاچه یك دریاچه ی كوهستانی در كوههای زاگرس است كه در نزدیكی كوه منار قرار دارد. راه ماشینرو ندارد و میتوان از الیگودرز یا فریدونشهر، ابتدا به روستای دستگرد و بعد به دریاچه رسید. این دریاچه، به احتمال از منشأ چشمههای كارستی است و به دلیل قرارگیری در زون راندگیها، ممكن است منشأ زمینساختی داشته باشد.

 

دریاچه ی شورابیل اردبیل

این دریاچه با مساحت تقریبی 64 كیلومترمربع در جنوب اردبیل قرار دارد و از دریاچههای شور است. بسترآن پوشیده از گل و لای و لجن سیاهرنگ است و نمك به ضخامت 5 تا 8 سانتیمتر روی آن را میپوشاند.

 

دریاچه یا بركه ی نئور اردبیل

این دریاچه در 48 كیلومتری جنوب خاوری اردبیل به طرف خلخال و در فاصله ی 18 كیلومتری خاور جاده، در منطقه ی كوهستانی قرار دارد. مساحت كل دریاچه در حدود 1/2 كیلومترمربع و ژرفای متوسط آن حدود 3 متر است. در هنگام تابستان، به علت كم آبی، به دو دریاچه ی كوچك و بزرگ تقسیم میشود. آب آن شیرین است.

 

کلیه حقوق این پورتال متعلق به پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی است.
طراحی پورتال و بهینه سازی (SEO) : شرکت راهبر