EN       : انتخاب زبان
   صفحه اصلی |  پیوندهای مفید | نمودار سازمانی | ورود به سايت  |  تماس با ما
دریاهای پیرامونی (شمال باختر اقیانوس هند)

 ویژگیهای محیطی شمال باختری اقیانوس هند

منطقه شمال باختری اقیانوس هند، توسط ایران و پاکستان از شمال، عربستان سعودی از باختر و هند در سمت خاور احاطه شده است. این بخش، حوضه های دریای عرب، دریای عمان، خلیج فارس، دریای سرخ و خلیج عدن را در بر گرفته که دریای عرب با مساحتی حدود (6.2*106 km2) بیشترین مساحت را به خود اختصاص داده است. خلیج فارس و توسط تنگه هرمز از طریق دریای عمان به دریای عرب متصل می­شود. به طور مشابه، دریای سرخ از دریای عرب از طریق خلیج عدن و توسط تنگه باب المندب (Bab - EL - Mandab  ) از هم جدا می شود .

تاریخچه زمین شناسی

پدیداری اقیانوس هند به ژوراسیك باز می‌گردد (باتاچاریا و چائوبی، 2001). اقیانوس هند تقریباً در ائوسن پایانی شكل امروزی خود را یافت. برخورد بلوك هندوستان به اورازیا از یك سو و سرد شدن پشته‌های میان اقیانوسی از ائوسن میانی تا الیگوسن در اقیانوس هند باختری، موجب جمع‌شدن و فرونشست سریع پوسته اقیانوسی، افزایش ضخامت آن و كوچك شدن این حوضه آبی شد. در الیگوسن، آخرین فاز گسترش بستر اقیانوس هند شروع شد. در اثر این گسترش، خلیج عدن باز شد و بلوك هندوستان با سرعت بیشتری به طرف اورازیا حركت نمود و باعث برخورد قاره به قاره آن دو شد. به علاوه در اثر ریفینگ قاره ای(triple junction)  بلوک عربستان شروع به جدایش از بلوک آفریقا نمود و گسترش پوسته اقیانوسی در دریای سرخ از اواخر میوسن آغاز گردید.

برخورد قاره به قاره ورقه هندوستان و اورازیا از یك سو و عملكرد سیستم گسترش بستر اقیانوس هند از سوی دیگر، باعث حاكم شدن رژیم فشارشی در بخش شمالی پوسته اقیانوسی هند و ورقه عربی شده است. همین امر سبب برخورد قاره- قاره ورقه عربی و اورازیا در امتداد زاگرس و خلیج فارس شده است.

خلیج عمان نیز به عنوان تنها باقی مانده اقیانوس نئوتتیس، در امتداد ساحل مكران به زیر اورازیا فرورانده می‌شود (باتاچاریا و چائوبی، 2001).حوضه دریای عمان تقریبا مثلثی شکل و قسمت مرکزی آن در حدود 3000 متر عمق دارد. طول خط ساحلی ایران در مجاورت دریای عمان حدود 637 كیلومتر است. جلگه ساحلی ایران در مجاورت دریای عمان از حدود بندر عباس در تنگه هرمز تا گواتر در مرز با پاكستان امتداد می‌یابد.از نظر ساختمانی این جلگه بخشی از واحد ساختمانی مكران به شمار می‌رود كه دارای پهنای پرنوسان در امتداد خود است. خلیج فارس نیز فرونشست تكتونیكی كم عمقی است كه در اواخر دوره ترشیری در بخش جنوبی چین‌خوردگی زاگرس تشكیل شده است (Purser., 1973).

 اما محور و روند اصلی آن در زمان پلیو ـ پلیستوسن در اثر چینخوردگی زاگرس شكل گرفته است. این حوضه ساختاری نا‌متقارن دارد و شیب آن در بخش سواحل ایران زیادتر و بیشینه عمق آن در این بخش واقع شده است، میانگین ژرفای آن حدود 36 متر و عمیق‌ترین نقطه آن در كرانه ایرانی تنگه هرمز ژرفایی در حدود 165 متر را داراست. خلیج فارس200 تا 300 كیلومتر پهنا دارد و سطح آن در حدود 226000 كیلومترمربع است. خط­القعر خلیج فارس كه در طول آن قرار گرفته است آن را به لحاظ زمین شناسی به دو بخش پایدار عربی در جنوب و بخش ناپایدار چین خورده ایرانی تقسیم می‌كند.

 

خصوصیات آب و هوایی منطقه

 

سیستم های جوی

سامانه مونسون جنوب باختراقیانوس هند، یکی از مهمترین اشکال آب و هوایی در جهان می باشد که اکثر بخش­های آفریقا، جنوب آسیا و مجمع الجزایر اندونزی را تحت تأثیر قرار می­دهد. بادهای مونسون از مهمترین باد­های شمال اقیانوس هند می­باشند. گرچه در سایر اقیانوس‌های جهان بادهای مونسون می‌وزند اما هیچ یك، مشخصات بادهای مونسون اقیانوس هند را ندارند. در اقیانوس هند دو باد مونسون تابستانی و زمستانی وجود دارد كه در جهتی مخالف یكدیگر و با شدت و ضعفی متفاوت بر پهنه اقیانوس هند شمالی می‌وزند. آب و هوای دریای عمان تحت تأثیر بادهای ناشی از سیستم بادهای مونسون تابستانی و زمستانی اقیانوس هند و نیز منطقه همگرای درون حاره‌ای (Inter-Tropical Convergence Zone, ITCZ)، می‌باشد.

 

مونسون تابستانی در اقیانوس هند. خطوط ناپیوسته معرف Intertropical Convergence Zone است و مناطق هاشور خورده معرف منطقه هیمالیا است اقتباس از( Das, 2001).

 

بادهای مونسون زمستانی وITCZ (Inter-Tropical Convergence Zone) اقتباس از ( Das, 2001)

مونسون زمستانی در واقع ادامه بادهایی است كه در جهت ساعتگرد، در حاشیه یك آنتی سایكلون عظیم كه بر آسیای میانه قرار دارد، به سوی اقیانوس هند می‌وزند. این توده را به اصطلاح، پر فشار سیبری می‌نامند. این بادها با جهت شمال‌خاوری، از طریق خلیج بنگال و دریای عربی بر شمال اقیانوس هند می‌وزند. این بادها با رسیدن به استوا تغییر جهت داده و راهی باختر می‌شوند. این سیستم در برخورد با چرخه آنتی سیكلونیك نیمكره جنوبی، به تدریج ضعیف می‌شود. محل برخورد این دو آنتی سیكلون (پرفشار سیبری و چرخنده آنتی سیكلونیك نیمكره جنوبی) در واقع همان منطقه همگرای درون حاره‌ای (ITCZ) را تشكیل می‌دهد. با تقویت چرخنده آنتی سیكلونیك نیمكره جنوبی در تابستان، جهت بادها از شمال خاور به جنوب باختر تغییر جهت می‌دهد و مونسون تابستانه پدیدار می‌گردد. مونسون تابستانه در دریای عمان قویتر از مونسون زمستانه است. قویترین بادها در مونسون زمستانه در ژانویه (دی ماه) و قویترین بادها در مونسون تابستانه در ماه جولای (تیر ماه) رخ می‌دهند (داس، 2001). اما حوضه خلیج فارس علاوه بر سیستم جوی مانسون­های هند تحت تاثیر دو سیستم آب و هوایی اصلی دیگر آنتی سایکلون سرد سیبری، سیستم کم فشار سودان می باشد (Al-Ghadban and Salman, 1993). باد های غالب منطقه خلیج فارس، موسوم به «باد شمال» از شمال باختر وزیده و در قسمتهای جنوبی تغییر جهت داده و به طرف شمال تمایل پیدا میكند. این بادها باعث به وجود آمدن امواج و جریانهای سطحی می‌گردند در ضمن پدیده گرد و غبار مهمترین ویژگی هواشناسی نواحی شمال باخترخلیج فارس محسوب می شود ((Al-Khulaib, 1981

 

شوری، دما و تبخیر

دریای عرب، رنج بالایی از نظر شوری در حدود (36.2-36.5 ppt)  دارد که علت آن  تبخیر زیاد در منطقه است. آبهای میانی شمال باختری دریای عرب (با عمقی حدود 200-1000 متر)که به عنوان آبهای میانی هند شمالی (NIIW) شناخته شده است دارای دو ویژگی شوری بالا (34.8 ppt) و پایداری فضایی، زمانی است. جریان های دریای سرخ و خلیج فارس که به ترتیب در حدود 800 متر و 300 متر گسترش دارند، تامین کننده آبهای میانی شمال باختری دریای عرب هستند.

 

آب دریای عمان بطور میانگین شوری PSU 37 دارد. حداكثر دمای سطح آب در مرداد ماه به 32 و حداقل دمای سطح آب در دی ماه به حدود 8/19 درجه سانتیگراد می‌رسد (امری،1959) آب خلیج فارس به دلیل تبخیر شدید، نمك فراوان دارد، میزان تبخیر تقریبا پنج برابر میزان بارندگی و ورودی آب رودخانه‌های منتهی به خلیج فارس است. میزان شوری در بخش های مختلف متفاوت است به گونهای كه در تنگة هرمز مقدار نمك 6/36 گرم در لیتر ولی درانتهای شمال باختری، در دهانه كارون، حدود 40 در هزار است. میزان تبخیر تقریبا 6 برابر میزان بارندگی و ورودی آب رودخانه‌های منتهی به خلیج فارس است.

بیشترین میزان تبخیر در جنوب خلیج فارس رخ می‌دهد آب و هوای در این منطقه خشك نیمه استوایی است آبهای شیرین ورودی به خلیج فارس به طور عمده محدود به روانابهای كوههای زاگرس، تركیه و عراق است كه از میان آنها رودهای كارون و دجله و فرات پرآبترند. در كرانه جنوبی آبهای ورودی بسیار كم می‌باشد. میزان درجه حرارت در تابستان به 45 تا 50 درجه سلسیوس می رسد و در زمستان تا 7 درجه سیلسیوس (دی ماه) افت می‌نماید. در مجموع میزان بارندگی در منطقه كم است و مدت آن از اوایل مهر ماه تا اواخر اردیبهشت ادامه دارد. ماه‌های دی و آذر پر باران‌ترین ماه‌های سال در خلیج فارس هستند و نرخ میانگین بارندگی در حدود 115 میلیمتر است (Al-Amji and Safar, 1987)، تبخیر خالص از خلیج فارس 350 تا 800 کیلومتر مکعب در سال برآورد شده است.

 

  ویژگی های اقیانوسی بخش شمال باختری اقیانوس هند

اقلیم و آبنگاری شمال باختری اقیانوس هند (دریای عرب، عمان، خلیج فارس، دریای سرخ، خلیج عدن) اغلب توسط گردش های حاصل از مونسون کنترل می­گردد. شمال اقیانوس هند به دلیل واژگونی گردش­های سطحی اقیانوسی، با دیگر اقیانوس­ها تفاوت دارد. سیستم­های گردش آب در اقیانوس هند را می­توان به سه گروه مشخص تقسیم نمود:

  •      گردش­های حلقوی مونسونی که در فصول مختلف تغییر می­کنند (Seasonally changing monsoonal gyre)
  •       گردش­های حلقوی حاره­ ای نیمکره جنوبی (North Indian Intermediate waters)
  •     آب­های قطب جنوب همراه با جریان دورقطبی(Emery)

 

دو سیستم آخر اساساً مشابه با دیگر اقیانوس­ هاست، اما گردش­های مونسونی مختص شمال باختری اقیانوس هند است. گردش­های آبی حاصل از مونسون نتیجه مستقیم تغییر الگوهای باد و بسته شدن اقیانوس در شمال توسط قاره آسیا می­باشند. بادهای حاصل از مونسون عامل اصلی کنترل جریان­های سطحی در منطقه است. در فصل تابستان این جریان­ها دارای بیشترین انرژی می­باشند. جریان آب در لایه­ های میانی چندان شناخته شده نیست، هرچند بنظر می­رسد که این جریان­ها نیز تحت تأثیر تغییرات باد مونسونی قرار دارند. در زمستان، بادها اغلب حاصل از شمال خاوری می باشند و گردش آب اغلب بصورت چرخه ­ای است (پادساعتگرد).

 

گردش توده­های آب در شمال باختری اقیانوس هند

 

گردش توده­ های آب عمیق و نزدیک سطح در فرایندهای رسوبی مؤثرند. توده­های آبی توسط چگالی، دما شوری و میزان اکسیژن مشخص می گردند. توده آب در منطقه مورد مطالعه شامل آب های اعماق میانی با شوری بالا هستند (100-25 متر).

 

·          در تابستان، بادهای مونسون جنوب باختر از جنوب اقیانوس هند موجب تشکیل توفان­هایی در هندوستان می­گردد. بادهای تابستانه فراچاهندگی هایی ایجاد می­کند که موجب افزایش جمعیت فیتوپلانکتون ها در دریای عربی می­نماید.

·          در زمستان بادهای شمال خاوری موجب فرونشاندن فراچاهندگی و کاهش جمعیت فیتوپلانکتون­ها می­گردد.

  

مسیرهای اصلی توده ­های آب شور شمال اقیانوس هند. اعداد نمایش داده شده کنار پیکان ها معرف عمق توده در آن محل هستند.

 

مسیر جریان­های سطحی آب در اقیانوس هند

1- جریان سطحی مونسون  تابستانه   2- جریان سطحی مونسون زمستانه 3- جریان جنوب استوایی 4- جریان سومالی

5- جریان باختر استرالیا 6- جریان شمال استوایی 7- جریان دورقطبی قطب جنوب

 

جریان­های سطحی آب در شمال دریای عربی در طی مونسون شمال خاور (زمستانه) و مونسون جنوب باختر (تابستانه)

 توزیع رسوبات سطحی بستر در دریای عمان و خلیج فارس

 

ورود رسوبات به حوضه عمان در طی اواخر کواترنر بیشتر از بخش­های شمالی و درنتیجه بالا­آمدگی کوه­های ساحلی مکران در میوسن پسین تا پلیوسن روی داده­ است. در حال حاضر، اغلب این رسوبات واریزه­ای، بر روی فلات قاره، شیب قاره فوقانی و حوضه­های مرتفع پیش از پشته­ های چین­ خورده و گسل­ خورده روی شیب قاره پایینی نهشته شده­ اند. شواهد ریخت­ شناسی نشان می­دهد که این رسوبات در حال و همچنین گذشته نزدیک در اثر عملکرد جریان­های آشفته اعماق، در حال انتقال به اعماق حوضه هستند.

بعلاوه رسوبات حاصل از خشکی، نهشته ­های این حوضه شامل رسوبات زیستی (مواد آلی و کربنات کلسیم)، رسوبات بادرفتی، هیدرات­ها و کربنات­های درجا­زا حاصل از فرایندهای تکتونیکی لبه افزایشی مکران است. رسوبات بادی موجود در حوضه حاصل از عربستان و دره بین النهرین می­باشند که توسط بادهای شمال­ باختری وارد حوضه می­شوند. این­طور مشخص شده که بخش مهمی از رسوبات بستر دریای عمان حاصل از رسوبات بادی است. مجموعه رسوبات سطحی بستر دریای عرب از منشا­های مختلفی تامین می گردد. بر اساس برآورد­ها، میزان گرد و غبار سالانه ورودی به دریای عربی برابر با میزان رسوب ورودی از رودخانه­ هاست. فصل فراچاهندگی مونسونی موجب افزایش ورود مواد به بستر دریای عرب می­شود. بعلاوه در سامانه فراچاهندگی غرب دریای عرب، کربنات­ها بیشتر از اوپال گسترش داردند و کوکولیتوفورها (Cocolithophores) معمولاً به وفور یافت می­گردند. بیشترین ورودی رودخانه ای به دریای عرب در درجه اول از رود سند ، که از کوههای هیمالیا سرچشمه گرفته و بیش از 400 میلیون تن رسوبات معلق در سال به این دریا وارد میکند.

 رسوبات سطحی بستر خلیج فارس، از ساحل به اعماق دانه ریزتر میشوند. آهكهای مارنی، عمیقترین رخساره عهد حاضر خلیج فارس است (آقا نباتی، 1378). رسوبات بستر در سواحل شرقی و غربی ایرانی خلیج فارس دانه ریز بوده و از نوع گل و گل ماسه‌ای است در حالیكه بستر خلیج فارس در نواحی دور از ساحل بحرین، قطر، امارات متحده عربی، در اطراف جزایر و در نواحی مرتفع، بستر سنگی پوشیده شده با رسوبات دانه‌ درشت تر ماسه‌ای تا ماسه گلی است.

 مارن‌ها جزء رسوبات غالب در این حوضه می‌باشند اما در نواحی ساحلی ایران میزان كربنات‌های موجود در رسوبات به بالاتر از 50 درصد و در نواحی جنوبی این حوضه به سمت بخش عربی و نواحی كم عمق به 80 درصد افزایش می‌یابد. با توجه به اینكه مواد حمل شده توسط باد خلیج فارس به صورت توده‌های گرد و غبار و ماسه است، گاهی این مواد با رسوبات دریایی مخلوط و رسوبات دو گانه دریایی- بادی را در این منطقه به وجود می‌آورد.

 رسوبات آبرفتی عمدتاً از طریق دلتای اروندرود به خلیج فارس وارد می شود اما سایر رودهای دائمی و فصلی منتهی به خلیج فارس در حمل و رسوبگذاری مارن و آهک در سواحل شمالی خلیج فارس سهم به سزایی دارند.

 ویژگیهای محیطی شمال باختری اقیانوس هند

منطقه شمال باختری اقیانوس هند، توسط ایران و پاکستان از شمال، عربستان سعودی از باختر و هند در سمت خاور احاطه شده است. این بخش، حوضه های دریای عرب، دریای عمان، خلیج فارس، دریای سرخ و خلیج عدن را در بر گرفته که دریای عرب با مساحتی حدود (6.2*106 km2) بیشترین مساحت را به خود اختصاص داده است. خلیج فارس و توسط تنگه هرمز از طریق دریای عمان به دریای عرب متصل می­شود. به طور مشابه، دریای سرخ از دریای عرب از طریق خلیج عدن و توسط تنگه باب المندب (Bab - EL - Mandab  ) از هم جدا می شود .

تاریخچه زمین شناسی

پدیداری اقیانوس هند به ژوراسیك باز می‌گردد (باتاچاریا و چائوبی، 2001). اقیانوس هند تقریباً در ائوسن پایانی شكل امروزی خود را یافت. برخورد بلوك هندوستان به اورازیا از یك سو و سرد شدن پشته‌های میان اقیانوسی از ائوسن میانی تا الیگوسن در اقیانوس هند باختری، موجب جمع‌شدن و فرونشست سریع پوسته اقیانوسی، افزایش ضخامت آن و كوچك شدن این حوضه آبی شد. در الیگوسن، آخرین فاز گسترش بستر اقیانوس هند شروع شد. در اثر این گسترش، خلیج عدن باز شد و بلوك هندوستان با سرعت بیشتری به طرف اورازیا حركت نمود و باعث برخورد قاره به قاره آن دو شد. به علاوه در اثر ریفینگ قاره ای(triple junction)  بلوک عربستان شروع به جدایش از بلوک آفریقا نمود و گسترش پوسته اقیانوسی در دریای سرخ از اواخر میوسن آغاز گردید.

برخورد قاره به قاره ورقه هندوستان و اورازیا از یك سو و عملكرد سیستم گسترش بستر اقیانوس هند از سوی دیگر، باعث حاكم شدن رژیم فشارشی در بخش شمالی پوسته اقیانوسی هند و ورقه عربی شده است. همین امر سبب برخورد قاره- قاره ورقه عربی و اورازیا در امتداد زاگرس و خلیج فارس شده است.

خلیج عمان نیز به عنوان تنها باقی مانده اقیانوس نئوتتیس، در امتداد ساحل مكران به زیر اورازیا فرورانده می‌شود (باتاچاریا و چائوبی، 2001).حوضه دریای عمان تقریبا مثلثی شکل و قسمت مرکزی آن در حدود 3000 متر عمق دارد. طول خط ساحلی ایران در مجاورت دریای عمان حدود 637 كیلومتر است. جلگه ساحلی ایران در مجاورت دریای عمان از حدود بندر عباس در تنگه هرمز تا گواتر در مرز با پاكستان امتداد می‌یابد.از نظر ساختمانی این جلگه بخشی از واحد ساختمانی مكران به شمار می‌رود كه دارای پهنای پرنوسان در امتداد خود است. خلیج فارس نیز فرونشست تكتونیكی كم عمقی است كه در اواخر دوره ترشیری در بخش جنوبی چین‌خوردگی زاگرس تشكیل شده است (Purser., 1973).

 اما محور و روند اصلی آن در زمان پلیو ـ پلیستوسن در اثر چینخوردگی زاگرس شكل گرفته است. این حوضه ساختاری نا‌متقارن دارد و شیب آن در بخش سواحل ایران زیادتر و بیشینه عمق آن در این بخش واقع شده است، میانگین ژرفای آن حدود 36 متر و عمیق‌ترین نقطه آن در كرانه ایرانی تنگه هرمز ژرفایی در حدود 165 متر را داراست. خلیج فارس200 تا 300 كیلومتر پهنا دارد و سطح آن در حدود 226000 كیلومترمربع است. خط­القعر خلیج فارس كه در طول آن قرار گرفته است آن را به لحاظ زمین شناسی به دو بخش پایدار عربی در جنوب و بخش ناپایدار چین خورده ایرانی تقسیم می‌كند.

 

خصوصیات آب و هوایی منطقه

 

سیستم های جوی

سامانه مونسون جنوب باختراقیانوس هند، یکی از مهمترین اشکال آب و هوایی در جهان می باشد که اکثر بخش­های آفریقا، جنوب آسیا و مجمع الجزایر اندونزی را تحت تأثیر قرار می­دهد. بادهای مونسون از مهمترین باد­های شمال اقیانوس هند می­باشند. گرچه در سایر اقیانوس‌های جهان بادهای مونسون می‌وزند اما هیچ یك، مشخصات بادهای مونسون اقیانوس هند را ندارند. در اقیانوس هند دو باد مونسون تابستانی و زمستانی وجود دارد كه در جهتی مخالف یكدیگر و با شدت و ضعفی متفاوت بر پهنه اقیانوس هند شمالی می‌وزند. آب و هوای دریای عمان تحت تأثیر بادهای ناشی از سیستم بادهای مونسون تابستانی و زمستانی اقیانوس هند و نیز منطقه همگرای درون حاره‌ای (Inter-Tropical Convergence Zone, ITCZ)، می‌باشد.

 

مونسون تابستانی در اقیانوس هند. خطوط ناپیوسته معرف Intertropical Convergence Zone است و مناطق هاشور خورده معرف منطقه هیمالیا است اقتباس از( Das, 2001).

 

بادهای مونسون زمستانی وITCZ (Inter-Tropical Convergence Zone) اقتباس از ( Das, 2001)

مونسون زمستانی در واقع ادامه بادهایی است كه در جهت ساعتگرد، در حاشیه یك آنتی سایكلون عظیم كه بر آسیای میانه قرار دارد، به سوی اقیانوس هند می‌وزند. این توده را به اصطلاح، پر فشار سیبری می‌نامند. این بادها با جهت شمال‌خاوری، از طریق خلیج بنگال و دریای عربی بر شمال اقیانوس هند می‌وزند. این بادها با رسیدن به استوا تغییر جهت داده و راهی باختر می‌شوند. این سیستم در برخورد با چرخه آنتی سیكلونیك نیمكره جنوبی، به تدریج ضعیف می‌شود. محل برخورد این دو آنتی سیكلون (پرفشار سیبری و چرخنده آنتی سیكلونیك نیمكره جنوبی) در واقع همان منطقه همگرای درون حاره‌ای (ITCZ) را تشكیل می‌دهد. با تقویت چرخنده آنتی سیكلونیك نیمكره جنوبی در تابستان، جهت بادها از شمال خاور به جنوب باختر تغییر جهت می‌دهد و مونسون تابستانه پدیدار می‌گردد. مونسون تابستانه در دریای عمان قویتر از مونسون زمستانه است. قویترین بادها در مونسون زمستانه در ژانویه (دی ماه) و قویترین بادها در مونسون تابستانه در ماه جولای (تیر ماه) رخ می‌دهند (داس، 2001). اما حوضه خلیج فارس علاوه بر سیستم جوی مانسون­های هند تحت تاثیر دو سیستم آب و هوایی اصلی دیگر آنتی سایکلون سرد سیبری، سیستم کم فشار سودان می باشد (Al-Ghadban and Salman, 1993). باد های غالب منطقه خلیج فارس، موسوم به «باد شمال» از شمال باختر وزیده و در قسمتهای جنوبی تغییر جهت داده و به طرف شمال تمایل پیدا میكند. این بادها باعث به وجود آمدن امواج و جریانهای سطحی می‌گردند در ضمن پدیده گرد و غبار مهمترین ویژگی هواشناسی نواحی شمال باخترخلیج فارس محسوب می شود ((Al-Khulaib, 1981

 

شوری، دما و تبخیر

دریای عرب، رنج بالایی از نظر شوری در حدود (36.2-36.5 ppt)  دارد که علت آن  تبخیر زیاد در منطقه است. آبهای میانی شمال باختری دریای عرب (با عمقی حدود 200-1000 متر)که به عنوان آبهای میانی هند شمالی (NIIW) شناخته شده است دارای دو ویژگی شوری بالا (34.8 ppt) و پایداری فضایی، زمانی است. جریان های دریای سرخ و خلیج فارس که به ترتیب در حدود 800 متر و 300 متر گسترش دارند، تامین کننده آبهای میانی شمال باختری دریای عرب هستند.

 

آب دریای عمان بطور میانگین شوری PSU 37 دارد. حداكثر دمای سطح آب در مرداد ماه به 32 و حداقل دمای سطح آب در دی ماه به حدود 8/19 درجه سانتیگراد می‌رسد (امری،1959) آب خلیج فارس به دلیل تبخیر شدید، نمك فراوان دارد، میزان تبخیر تقریبا پنج برابر میزان بارندگی و ورودی آب رودخانه‌های منتهی به خلیج فارس است. میزان شوری در بخش های مختلف متفاوت است به گونهای كه در تنگة هرمز مقدار نمك 6/36 گرم در لیتر ولی درانتهای شمال باختری، در دهانه كارون، حدود 40 در هزار است. میزان تبخیر تقریبا 6 برابر میزان بارندگی و ورودی آب رودخانه‌های منتهی به خلیج فارس است.

بیشترین میزان تبخیر در جنوب خلیج فارس رخ می‌دهد آب و هوای در این منطقه خشك نیمه استوایی است آبهای شیرین ورودی به خلیج فارس به طور عمده محدود به روانابهای كوههای زاگرس، تركیه و عراق است كه از میان آنها رودهای كارون و دجله و فرات پرآبترند. در كرانه جنوبی آبهای ورودی بسیار كم می‌باشد. میزان درجه حرارت در تابستان به 45 تا 50 درجه سلسیوس می رسد و در زمستان تا 7 درجه سیلسیوس (دی ماه) افت می‌نماید. در مجموع میزان بارندگی در منطقه كم است و مدت آن از اوایل مهر ماه تا اواخر اردیبهشت ادامه دارد. ماه‌های دی و آذر پر باران‌ترین ماه‌های سال در خلیج فارس هستند و نرخ میانگین بارندگی در حدود 115 میلیمتر است (Al-Amji and Safar, 1987)، تبخیر خالص از خلیج فارس 350 تا 800 کیلومتر مکعب در سال برآورد شده است.

 

  ویژگی های اقیانوسی بخش شمال باختری اقیانوس هند

اقلیم و آبنگاری شمال باختری اقیانوس هند (دریای عرب، عمان، خلیج فارس، دریای سرخ، خلیج عدن) اغلب توسط گردش های حاصل از مونسون کنترل می­گردد. شمال اقیانوس هند به دلیل واژگونی گردش­های سطحی اقیانوسی، با دیگر اقیانوس­ها تفاوت دارد. سیستم­های گردش آب در اقیانوس هند را می­توان به سه گروه مشخص تقسیم نمود:

  •      گردش­های حلقوی مونسونی که در فصول مختلف تغییر می­کنند (Seasonally changing monsoonal gyre)
  •       گردش­های حلقوی حاره­ ای نیمکره جنوبی (North Indian Intermediate waters)
  •     آب­های قطب جنوب همراه با جریان دورقطبی(Emery)

 

دو سیستم آخر اساساً مشابه با دیگر اقیانوس­ هاست، اما گردش­های مونسونی مختص شمال باختری اقیانوس هند است. گردش­های آبی حاصل از مونسون نتیجه مستقیم تغییر الگوهای باد و بسته شدن اقیانوس در شمال توسط قاره آسیا می­باشند. بادهای حاصل از مونسون عامل اصلی کنترل جریان­های سطحی در منطقه است. در فصل تابستان این جریان­ها دارای بیشترین انرژی می­باشند. جریان آب در لایه­ های میانی چندان شناخته شده نیست، هرچند بنظر می­رسد که این جریان­ها نیز تحت تأثیر تغییرات باد مونسونی قرار دارند. در زمستان، بادها اغلب حاصل از شمال خاوری می باشند و گردش آب اغلب بصورت چرخه ­ای است (پادساعتگرد).

 

گردش توده­های آب در شمال باختری اقیانوس هند

 

گردش توده­ های آب عمیق و نزدیک سطح در فرایندهای رسوبی مؤثرند. توده­های آبی توسط چگالی، دما شوری و میزان اکسیژن مشخص می گردند. توده آب در منطقه مورد مطالعه شامل آب های اعماق میانی با شوری بالا هستند (100-25 متر).

 

·          در تابستان، بادهای مونسون جنوب باختر از جنوب اقیانوس هند موجب تشکیل توفان­هایی در هندوستان می­گردد. بادهای تابستانه فراچاهندگی هایی ایجاد می­کند که موجب افزایش جمعیت فیتوپلانکتون ها در دریای عربی می­نماید.

·          در زمستان بادهای شمال خاوری موجب فرونشاندن فراچاهندگی و کاهش جمعیت فیتوپلانکتون­ها می­گردد.

  

مسیرهای اصلی توده ­های آب شور شمال اقیانوس هند. اعداد نمایش داده شده کنار پیکان ها معرف عمق توده در آن محل هستند.

 

مسیر جریان­های سطحی آب در اقیانوس هند

1- جریان سطحی مونسون  تابستانه   2- جریان سطحی مونسون زمستانه 3- جریان جنوب استوایی 4- جریان سومالی

5- جریان باختر استرالیا 6- جریان شمال استوایی 7- جریان دورقطبی قطب جنوب

 

جریان­های سطحی آب در شمال دریای عربی در طی مونسون شمال خاور (زمستانه) و مونسون جنوب باختر (تابستانه)

 توزیع رسوبات سطحی بستر در دریای عمان و خلیج فارس

 

ورود رسوبات به حوضه عمان در طی اواخر کواترنر بیشتر از بخش­های شمالی و درنتیجه بالا­آمدگی کوه­های ساحلی مکران در میوسن پسین تا پلیوسن روی داده­ است. در حال حاضر، اغلب این رسوبات واریزه­ای، بر روی فلات قاره، شیب قاره فوقانی و حوضه­های مرتفع پیش از پشته­ های چین­ خورده و گسل­ خورده روی شیب قاره پایینی نهشته شده­ اند. شواهد ریخت­ شناسی نشان می­دهد که این رسوبات در حال و همچنین گذشته نزدیک در اثر عملکرد جریان­های آشفته اعماق، در حال انتقال به اعماق حوضه هستند.

بعلاوه رسوبات حاصل از خشکی، نهشته ­های این حوضه شامل رسوبات زیستی (مواد آلی و کربنات کلسیم)، رسوبات بادرفتی، هیدرات­ها و کربنات­های درجا­زا حاصل از فرایندهای تکتونیکی لبه افزایشی مکران است. رسوبات بادی موجود در حوضه حاصل از عربستان و دره بین النهرین می­باشند که توسط بادهای شمال­ باختری وارد حوضه می­شوند. این­طور مشخص شده که بخش مهمی از رسوبات بستر دریای عمان حاصل از رسوبات بادی است. مجموعه رسوبات سطحی بستر دریای عرب از منشا­های مختلفی تامین می گردد. بر اساس برآورد­ها، میزان گرد و غبار سالانه ورودی به دریای عربی برابر با میزان رسوب ورودی از رودخانه­ هاست. فصل فراچاهندگی مونسونی موجب افزایش ورود مواد به بستر دریای عرب می­شود. بعلاوه در سامانه فراچاهندگی غرب دریای عرب، کربنات­ها بیشتر از اوپال گسترش داردند و کوکولیتوفورها (Cocolithophores) معمولاً به وفور یافت می­گردند. بیشترین ورودی رودخانه ای به دریای عرب در درجه اول از رود سند ، که از کوههای هیمالیا سرچشمه گرفته و بیش از 400 میلیون تن رسوبات معلق در سال به این دریا وارد میکند.

 رسوبات سطحی بستر خلیج فارس، از ساحل به اعماق دانه ریزتر میشوند. آهكهای مارنی، عمیقترین رخساره عهد حاضر خلیج فارس است (آقا نباتی، 1378). رسوبات بستر در سواحل شرقی و غربی ایرانی خلیج فارس دانه ریز بوده و از نوع گل و گل ماسه‌ای است در حالیكه بستر خلیج فارس در نواحی دور از ساحل بحرین، قطر، امارات متحده عربی، در اطراف جزایر و در نواحی مرتفع، بستر سنگی پوشیده شده با رسوبات دانه‌ درشت تر ماسه‌ای تا ماسه گلی است.

 مارن‌ها جزء رسوبات غالب در این حوضه می‌باشند اما در نواحی ساحلی ایران میزان كربنات‌های موجود در رسوبات به بالاتر از 50 درصد و در نواحی جنوبی این حوضه به سمت بخش عربی و نواحی كم عمق به 80 درصد افزایش می‌یابد. با توجه به اینكه مواد حمل شده توسط باد خلیج فارس به صورت توده‌های گرد و غبار و ماسه است، گاهی این مواد با رسوبات دریایی مخلوط و رسوبات دو گانه دریایی- بادی را در این منطقه به وجود می‌آورد.

 رسوبات آبرفتی عمدتاً از طریق دلتای اروندرود به خلیج فارس وارد می شود اما سایر رودهای دائمی و فصلی منتهی به خلیج فارس در حمل و رسوبگذاری مارن و آهک در سواحل شمالی خلیج فارس سهم به سزایی دارند.

کلیه حقوق این پورتال متعلق به پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی است.
طراحی پورتال و بهینه سازی (SEO) : شرکت راهبر