EN       : انتخاب زبان
   صفحه اصلی |  پیوندهای مفید | نمودار سازمانی | ورود به سايت  |  تماس با ما
پایش محیط های دریایی- پایش دریاچه های داخلی

 

 پایش محیطی و پیش بینی محیطی دریاچه های داخلی ایران (Environmental Monitoring and Environmental Forecasting of the Iranian Internal Lakes )

شناسایی دریاچه های داخلی ایران به لحاظ پایداری زیستی و بهره برداری از منابع آن ها از اهمیت ویژه­ ای برخوردار است. دانش ما از دریاچه ها، شناخت بوم سامانه ها، نحوه عملکرد اجزای تشکیل دهنده آن ها و شناخت ارتباطات متقابل این اجزا بدون شک ما را در بهره برداری صحیح تر و اقتصادی تر از این منابع آبی یاری خواهد کرد. این محیط‌ها تغییرات گذشته را در بستر خود ثبت کرده‌اند. هم چنین برخی جنبه‌های فعالیت انسانی، هم چون توسعه کشاورزی و دامپروری، نیز در این محیط‌ها قابل رهگیری است. طی دهۀ گذشته مطالعات قابل توجهی توسط پژوهشگاه ملی علوم اقیانوسی و جوی در دریاهای پیرامونی انجام شده است. ولی تاکنون در ارتباط با شناخت دریاچه ­های داخلی به صورت جامع، مطالعات مشخص و هدف داری صورت نگرفته است. از این رو در جهت شناسایی کامل و درست از مشخصه های دریاچه های داخلی ایران و بازسازی اقلیم دیرینه، پژوهشگاه ملی علوم اقیانوسی و جوی طرح " پایش محیطی و پردازش داده های دریاچه های ایران" را در دست اجرا دارد. در راستای اجرای این طرح، گروه زمین شناسی پژوهشکده علوم دریایی گروهی از متخصصین این بخش را جهت انجام عملیات میدانی و نمونه برداری از دریاچه­ ها و تالاب­های شمال باختری، جنوب خاوری و مرکزی ایران به این مناطق اعزام نمود. گزارش پیش رو نتایج حاصل از عملیات­های میدانی در مناطق از پیش تعیین شده می­باشد.

 

عملیات میدانی استان آذربایجان غربی

در ادامه گروه اعزامی موفق به برداشت سه مغزه هر یک به طول 500 سانتیمتر در حاشیه شبه‌جزیره­ ی اسلامی (شاهی) شدند. در انتها دو نمونه مغزه دیگر به طول‌های 300 و 100 سانتیمتر را از تالاب قوری‌گل برداشت گردید. در مجموع نه مغزه رسوبی در عملیات میدانی دریاچه ارومیه و تالاب‌های همجوار و دو نمونه آب از رودخانه ­های سیمینه رود و شهرچای جمع آوری گردید.

سواحل جنوب‌باختری دریاچه ارومیه دو مغزه به طول‌های 100 و 150 سانتیمتر توسط مغزه‌گیر روسی گرفته شد. در دومین محل نمونه‌برداری در بخش جنوبی دریاچه (نزدیک به جزایر نه گانه) دو مغزه به طول­های 100 و150 سانتیمتر توسط مغزه‌گیر روسی برداشت شد. پس از انتقال نمونه به داخل ناودانی‌هایی از جنس پلیکا، به‌منظور حفظ رطوبت در نمونه‌ها، مغزه‌ها در سولفون آزمایشگاهی پیچیده شده و سپس در داخل کیسه‌های پلاستیکی ویژه قرار گرفته و بوسیلۀ نوار چسب ایزوله شدند. مراحل مختلف نمونه‌گیری و حفظ نمونه در شکل 3 نشان داده شده است.

  شکل 1- تصویر ماهواره‌ای دریاچه ارومیه، تالاب گبی باباعلی، تالاب قوری‌گل و نقاط نمونه‌برداری.

شکل 2- تالاب قوری‌گل واقع در کنار جادۀ ترانزیت تبریز- بستان‌آباد

 شکل 3- مراحل مختلف نمونه برداری، شماره‌گذاری و حفاظت از نمونه. 1) انتخاب محل نمونه برداری و آماده سازی آن؛ 2 و 3) نمونه‌گیری به وسیلۀ مغزه‌گیر روسی؛ 4) شماره‌گذاری ناودانی پلیکا و تعیین بالا و پائین مغزه؛ 5) بازکردن مغزه‌گیر؛ 6) عکاسی از نمونه؛ 7) جدا کردن نمونه از مغزه‌گیر توسط نخ ماهیگیری؛ 8 و 9 ) انتقال نمونه به داخل ناودانی پلیکا؛ 10) پیچیدن نمونه در داخل سولفون آزمایشگاهی؛ 11) قرار دادن کل مجموعه در داخل کیسه‌های پلاستیکی و ایزوله کردن آنها به وسیلۀ چسب.

 

 عملیات میدانی جنوب استان کرمان (نواحی قلعه حسن علی و سربیژن)

 در ادامه انجام طرح پایش دریاچه ها، در طی عملیات میدانی در جنوب کرمان، از نقاط مختلف دریاچه­ ی نمک داخل دهانه­ ی آتشفشان قلعه حسن علی پنج مغزه رسوبی هر یک به طول 50 سانتیمتر برداشت گردید. که  با نام اختصاریQLA  شماره ­گذاری شد.

شکل 4- نمای دریاچه ی داخل دهانه ی آتشفشان قلعه حسن علی.

در محدوده روستای بابماران از توابع سربیژن دو حوضچه مورد بازدید قرار گرفت. از حوضچه­ ی اول که در انتهای یک دره واقع شده بود، سه مغزه رسوبی (PT-1, PT-2, PT-3) با طول‌های متغیر از 50 تا 100 سانتیمتر و از حوضچه ­ی دوم که در میان چمن‌زار گسترده‌ای تشکیل شده بود پنج مغزه (PT-4 to PT-8) هر یک به طول 100 سانتیمتر برداشت شد. در مجموع 13 مغزه رسوبی در بازدید از مناطق عملیاتی جنوب کرمان به دست آمد. 

شکل 5- منطقۀ کوهستانی سربیژن و چمن‌زارهای موجود در دره‌های اطراف باب ماران.  با وجود اینکه گروه در اواخر مرداد ماه از منطقه بازدید نمود، به‌دلیل ارتفاع زیاد و حجم مناسب آب در دسترس این چمن‌زارها هنوز سر سبز بودند.

 

شکل 6- مراحل مختلف نمونه برداری، عکاسی،شماره‌گذاری و حفاظت از نمونه.

   عملیات میدانی استان سیستان و بلوچستان 

 اما در عملیات میدانی دریاچه هامون­ هیرمند در نزدیک سایت شهر سوخته تنها دو مغزه­ به طول 100 و 200 سانتیمتر برداشت شد. از نواحی شمالی­ تر دریاچه و اطراف کوه خواجه به دلیل جنس نسبتاً نرم تر خاک یک مغزه با طول حدود 8/3 متری و یک سیستر کور با طول 2/6 متری، برداشت گردید.

 

شکل7- نقشه­ ی زمین­ شناسی پیرامون هامون ها و نقاط برداشت مغزه ها

شکل8- سمت راست: نمایی از بقایای شهر سوخته، سمت چپ: برداشت مغزه داخل دریاچه هامون هیرمند

نزدیک شهر سوخته

 عملیات میدانی استان فارس

در عملیات میدانی که به استان فارس انجام شد، از دریاچه مهارلو با استفاده از مغزه­ گیر روسی به طول 180 سانتیمتری و  350 سانتیمتری و 10 نمونه نمک و آب برداشت گردید. از منطقه کفترک در شمال دریاچه مهارلو سه مغزه رسوبی مجموع طول­های 250 سانتی متر برداشت شد. در مجموع 8/7 متر مغزه رسوبی تهیه شد.

شکل 9- نمونه‌گیری به وسیله­ ی مغزه‌گیر روسی از دریاچه مهارلو؛ پیچیدن نمونه در داخل سلفون آزمایشگاهی؛  قرار دادن کل مجموعه در داخل کیسه‌های پلاستیکی و ایزوله کردن آن­ها به وسیلۀ چسب.

از منطقه اسپاس مغزه­ ای به طول 125 سانتیمتر و در مرحله دوم مغزه­ای با طول 175 سانتیمتر و در مرحله سوم مغزه­ ای با طول 100 سانتی متر برداشت گردید. در مجموع از این منطقه چهار متر مغزه رسوبی برداشت شد. این مغزه ها با نام اختصاریASPA  شماره­ گذاری شد. از منطقه دشت ارژن دو مغزه 5/9 متر و 5/2 متر برداشت شد.

در مجموع  طی عملیات­های میدانی که تا تاریخ 31/6/92 از دریاچه­ ها و تالاب­ های شمال باختری، جنوب خاوری و مرکزی ایران انجام گرفت، در مجموع 40 مغزه رسوبی به طول کلی 3/76 متر و 12 نمونه آب و نمک برداشت شد.

 جدول 1- دریاچه ها و تالاب های مورد بازدید و مغزه های برداشت شده از آن­ها

استان

نام محل نمونه برداری

تعداد مغزه­ های برداشت شده

( عدد)

طول مجموع مغزه های برداشت شده (متر)

استان آذربایجان غربی

دریاچه ارومیه و تالاب های همجوار

9

24

استان کرمان

دریاچه ­ی دهانه­­ ای آتشفشان قلعه حسن علی،

حوضچه ­های آب سربیژن

13

5/9

استان سیستان و بلوچستان

دریاچه هامون­- هیرمند

4

13

استان فارس

فاروق ، دریاچه مهارلو، منطقه کفترک، منطقه آسپاس، دشت ارژن

14

8/29

مجموع

40

3/76

 

  

 

 پایش محیطی و پیش بینی محیطی دریاچه های داخلی ایران (Environmental Monitoring and Environmental Forecasting of the Iranian Internal Lakes )

شناسایی دریاچه های داخلی ایران به لحاظ پایداری زیستی و بهره برداری از منابع آن ها از اهمیت ویژه­ ای برخوردار است. دانش ما از دریاچه ها، شناخت بوم سامانه ها، نحوه عملکرد اجزای تشکیل دهنده آن ها و شناخت ارتباطات متقابل این اجزا بدون شک ما را در بهره برداری صحیح تر و اقتصادی تر از این منابع آبی یاری خواهد کرد. این محیط‌ها تغییرات گذشته را در بستر خود ثبت کرده‌اند. هم چنین برخی جنبه‌های فعالیت انسانی، هم چون توسعه کشاورزی و دامپروری، نیز در این محیط‌ها قابل رهگیری است. طی دهۀ گذشته مطالعات قابل توجهی توسط پژوهشگاه ملی علوم اقیانوسی و جوی در دریاهای پیرامونی انجام شده است. ولی تاکنون در ارتباط با شناخت دریاچه ­های داخلی به صورت جامع، مطالعات مشخص و هدف داری صورت نگرفته است. از این رو در جهت شناسایی کامل و درست از مشخصه های دریاچه های داخلی ایران و بازسازی اقلیم دیرینه، پژوهشگاه ملی علوم اقیانوسی و جوی طرح " پایش محیطی و پردازش داده های دریاچه های ایران" را در دست اجرا دارد. در راستای اجرای این طرح، گروه زمین شناسی پژوهشکده علوم دریایی گروهی از متخصصین این بخش را جهت انجام عملیات میدانی و نمونه برداری از دریاچه­ ها و تالاب­های شمال باختری، جنوب خاوری و مرکزی ایران به این مناطق اعزام نمود. گزارش پیش رو نتایج حاصل از عملیات­های میدانی در مناطق از پیش تعیین شده می­باشد.

 

عملیات میدانی استان آذربایجان غربی

در ادامه گروه اعزامی موفق به برداشت سه مغزه هر یک به طول 500 سانتیمتر در حاشیه شبه‌جزیره­ ی اسلامی (شاهی) شدند. در انتها دو نمونه مغزه دیگر به طول‌های 300 و 100 سانتیمتر را از تالاب قوری‌گل برداشت گردید. در مجموع نه مغزه رسوبی در عملیات میدانی دریاچه ارومیه و تالاب‌های همجوار و دو نمونه آب از رودخانه ­های سیمینه رود و شهرچای جمع آوری گردید.

سواحل جنوب‌باختری دریاچه ارومیه دو مغزه به طول‌های 100 و 150 سانتیمتر توسط مغزه‌گیر روسی گرفته شد. در دومین محل نمونه‌برداری در بخش جنوبی دریاچه (نزدیک به جزایر نه گانه) دو مغزه به طول­های 100 و150 سانتیمتر توسط مغزه‌گیر روسی برداشت شد. پس از انتقال نمونه به داخل ناودانی‌هایی از جنس پلیکا، به‌منظور حفظ رطوبت در نمونه‌ها، مغزه‌ها در سولفون آزمایشگاهی پیچیده شده و سپس در داخل کیسه‌های پلاستیکی ویژه قرار گرفته و بوسیلۀ نوار چسب ایزوله شدند. مراحل مختلف نمونه‌گیری و حفظ نمونه در شکل 3 نشان داده شده است.

  شکل 1- تصویر ماهواره‌ای دریاچه ارومیه، تالاب گبی باباعلی، تالاب قوری‌گل و نقاط نمونه‌برداری.

شکل 2- تالاب قوری‌گل واقع در کنار جادۀ ترانزیت تبریز- بستان‌آباد

 شکل 3- مراحل مختلف نمونه برداری، شماره‌گذاری و حفاظت از نمونه. 1) انتخاب محل نمونه برداری و آماده سازی آن؛ 2 و 3) نمونه‌گیری به وسیلۀ مغزه‌گیر روسی؛ 4) شماره‌گذاری ناودانی پلیکا و تعیین بالا و پائین مغزه؛ 5) بازکردن مغزه‌گیر؛ 6) عکاسی از نمونه؛ 7) جدا کردن نمونه از مغزه‌گیر توسط نخ ماهیگیری؛ 8 و 9 ) انتقال نمونه به داخل ناودانی پلیکا؛ 10) پیچیدن نمونه در داخل سولفون آزمایشگاهی؛ 11) قرار دادن کل مجموعه در داخل کیسه‌های پلاستیکی و ایزوله کردن آنها به وسیلۀ چسب.

 

 عملیات میدانی جنوب استان کرمان (نواحی قلعه حسن علی و سربیژن)

 در ادامه انجام طرح پایش دریاچه ها، در طی عملیات میدانی در جنوب کرمان، از نقاط مختلف دریاچه­ ی نمک داخل دهانه­ ی آتشفشان قلعه حسن علی پنج مغزه رسوبی هر یک به طول 50 سانتیمتر برداشت گردید. که  با نام اختصاریQLA  شماره ­گذاری شد.

شکل 4- نمای دریاچه ی داخل دهانه ی آتشفشان قلعه حسن علی.

در محدوده روستای بابماران از توابع سربیژن دو حوضچه مورد بازدید قرار گرفت. از حوضچه­ ی اول که در انتهای یک دره واقع شده بود، سه مغزه رسوبی (PT-1, PT-2, PT-3) با طول‌های متغیر از 50 تا 100 سانتیمتر و از حوضچه ­ی دوم که در میان چمن‌زار گسترده‌ای تشکیل شده بود پنج مغزه (PT-4 to PT-8) هر یک به طول 100 سانتیمتر برداشت شد. در مجموع 13 مغزه رسوبی در بازدید از مناطق عملیاتی جنوب کرمان به دست آمد. 

شکل 5- منطقۀ کوهستانی سربیژن و چمن‌زارهای موجود در دره‌های اطراف باب ماران.  با وجود اینکه گروه در اواخر مرداد ماه از منطقه بازدید نمود، به‌دلیل ارتفاع زیاد و حجم مناسب آب در دسترس این چمن‌زارها هنوز سر سبز بودند.

 

شکل 6- مراحل مختلف نمونه برداری، عکاسی،شماره‌گذاری و حفاظت از نمونه.

   عملیات میدانی استان سیستان و بلوچستان 

 اما در عملیات میدانی دریاچه هامون­ هیرمند در نزدیک سایت شهر سوخته تنها دو مغزه­ به طول 100 و 200 سانتیمتر برداشت شد. از نواحی شمالی­ تر دریاچه و اطراف کوه خواجه به دلیل جنس نسبتاً نرم تر خاک یک مغزه با طول حدود 8/3 متری و یک سیستر کور با طول 2/6 متری، برداشت گردید.

 

شکل7- نقشه­ ی زمین­ شناسی پیرامون هامون ها و نقاط برداشت مغزه ها

شکل8- سمت راست: نمایی از بقایای شهر سوخته، سمت چپ: برداشت مغزه داخل دریاچه هامون هیرمند

نزدیک شهر سوخته

 عملیات میدانی استان فارس

در عملیات میدانی که به استان فارس انجام شد، از دریاچه مهارلو با استفاده از مغزه­ گیر روسی به طول 180 سانتیمتری و  350 سانتیمتری و 10 نمونه نمک و آب برداشت گردید. از منطقه کفترک در شمال دریاچه مهارلو سه مغزه رسوبی مجموع طول­های 250 سانتی متر برداشت شد. در مجموع 8/7 متر مغزه رسوبی تهیه شد.

شکل 9- نمونه‌گیری به وسیله­ ی مغزه‌گیر روسی از دریاچه مهارلو؛ پیچیدن نمونه در داخل سلفون آزمایشگاهی؛  قرار دادن کل مجموعه در داخل کیسه‌های پلاستیکی و ایزوله کردن آن­ها به وسیلۀ چسب.

از منطقه اسپاس مغزه­ ای به طول 125 سانتیمتر و در مرحله دوم مغزه­ای با طول 175 سانتیمتر و در مرحله سوم مغزه­ ای با طول 100 سانتی متر برداشت گردید. در مجموع از این منطقه چهار متر مغزه رسوبی برداشت شد. این مغزه ها با نام اختصاریASPA  شماره­ گذاری شد. از منطقه دشت ارژن دو مغزه 5/9 متر و 5/2 متر برداشت شد.

در مجموع  طی عملیات­های میدانی که تا تاریخ 31/6/92 از دریاچه­ ها و تالاب­ های شمال باختری، جنوب خاوری و مرکزی ایران انجام گرفت، در مجموع 40 مغزه رسوبی به طول کلی 3/76 متر و 12 نمونه آب و نمک برداشت شد.

 جدول 1- دریاچه ها و تالاب های مورد بازدید و مغزه های برداشت شده از آن­ها

استان

نام محل نمونه برداری

تعداد مغزه­ های برداشت شده

( عدد)

طول مجموع مغزه های برداشت شده (متر)

استان آذربایجان غربی

دریاچه ارومیه و تالاب های همجوار

9

24

استان کرمان

دریاچه ­ی دهانه­­ ای آتشفشان قلعه حسن علی،

حوضچه ­های آب سربیژن

13

5/9

استان سیستان و بلوچستان

دریاچه هامون­- هیرمند

4

13

استان فارس

فاروق ، دریاچه مهارلو، منطقه کفترک، منطقه آسپاس، دشت ارژن

14

8/29

مجموع

40

3/76

 

  

کلیه حقوق این پورتال متعلق به پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی است.
طراحی پورتال و بهینه سازی (SEO) : شرکت راهبر