پرورش ماهی در قفس در جنوب خزر؛ یک سال پایش چه نشان داد؟

آبزی‌پروری طی دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین منابع تأمین غذای آبزیان در جهان تبدیل شده است. بر اساس جدیدترین آمار سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، تولید آبزی‌پروری جانوران آبزی در سال ۲۰۲۴ برای نخستین بار از ۱۰۰ میلیون تن عبور کرد و به حدود ۱۰۳ میلیون تن رسید. بخشی از این تولید در محیط‌های دریایی و با استفاده از قفس‌های پرورش ماهی انجام می‌شود؛ روشی که هم ظرفیت بالایی برای تولید دارد و هم درباره پیامدهای زیست‌محیطی آن پرسش‌هایی مطرح است.

در دریای خزر نیز توسعه پرورش ماهی در قفس، اهمیت بررسی اثرات احتمالی این فعالیت بر محیط دریایی را افزایش داده است. در همین راستا، گروهی از پژوهشگران پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی  اثرات زیست‌محیطی یک مزرعه پرورش ماهی در جنوب دریای خزر را طی یک سال بررسی کردند.

این مزرعه در فاصله حدود ۷ کیلومتری از ساحل قرار داشت و شامل ۱۰ قفس با قطر ۲۰ متر بود. نمونه‌برداری از پاییز ۲۰۱۸ تا اواخر تابستان ۲۰۱۹ و در چهار فصل انجام شد و شرایط فیزیکی و هیدرودینامیکی آب، مواد مغذی، رسوبات، موجودات کف‌زی و جوامع پلانکتونی در فاصله‌های مختلف از قفس‌ها مورد بررسی قرار گرفت.

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه نتایج این مطالعه نشان داد فعالیت قفس‌ها در دوره مطالعه اثر معناداری بر شرایط هیدرودینامیکی و فیزیکی آب نداشته است. تنها کاهش جزئی سرعت جریان آب در نزدیکی قفس‌ها مشاهده شد. بررسی مواد مغذی و بیشتر شاخص‌های کیفیت آب نیز تغییر معناداری را در ارتباط با فعالیت قفس‌ها نشان نداد.

در میان شاخص‌های شیمیایی، یک مورد کمی بالاتر از حد معمول بود: شاخصی به نام COD که نشان می‌دهد در آب چقدر مواد آلی و آلاینده وجود دارد که برای تجزیه شدن به اکسیژن نیاز دارند. هرچه این عدد بالاتر باشد، یعنی آب آلوده‌تر است. میانگین این شاخص در فصل‌های مختلف بین ۵۷ تا ۷۰ میلی‌گرم در لیتر بود، در حالی که برخی استانداردهای بین‌المللی برای مناطق پرورش ماهی، محدوده ۳۰ تا ۴۰ میلی‌گرم در لیتر را توصیه می‌کنند. با این حال، پژوهشگران این مقدار را در حدی نمی‌دانند که به تنهایی نشانه‌ی مشکلی جدی در منطقه باشد.

پژوهشگران همچنین فیتوپلانکتون‌ها و زئوپلانکتون‌ها را بررسی کردند. در مقایسه بین ایستگاه‌ها، شواهدی از اثر معنادار قفس‌ها بر فراوانی این جوامع مشاهده نشد، هرچند فراوانی آنها در فصل‌های مختلف تغییر داشت. موجودات کف‌زی نیز الگوی مشابهی نشان دادند. در مجموع، چهار گونه ماکروبنتوز و کم‌تاران (Oligochaeta) در نمونه‌ها شناسایی شدند و تراکم موجودات کف‌زی بین حدود ۱۲ تا ۲۶ فرد در مترمربع متغیر بود.

دکتر جعفر عزیزپور، عضو هیات علمی پژوهشگاه و نویسنده نخست و مسئول مقاله، دلیل این نتیجه غیرمنتظره را در دو ویژگی این مزرعه می‌بیند: «نکته کلیدی این است که هر دوره پرورش کمتر از شش ماه در سال طول می‌کشد و قفس‌ها در بقیه سال خالی می‌مانند. طبیعت در آن فاصله زمانی فرصت بازیابی دارد.» او می‌افزاید: «عامل دوم، جریان‌های نسبتاً قوی در این منطقه است که ضایعات را پراکنده می‌کند و نمی‌گذارد در یک نقطه تجمع پیدا کنند. اگر جریان آب ضعیف‌تر بود، احتمال تجمع مواد آلی و کاهش اکسیژن در کف بسیار بیشتر می‌شد.»

 دکتر احمد رادمنش (منبوهی) رئیس مرکز اقیانوس شناسی دریای خزر و نویسنده مسئول این مقاله تأکید می‌کند: «برای ارزیابی دقیق‌تر اثرات زیست‌محیطی پرورش ماهی در قفس، لازم است پایش‌ها در دوره‌های زمانی طولانی‌تر و در مزارع مختلف انجام شود تا بتوان اثر شرایط محلی، شدت تولید و تعداد قفس‌ها را از تغییرات طبیعی محیط تفکیک کرد.»

 دکتر عزیزپور، نیز درباره توسعه این فعالیت می‌گوید: «نباید نتایج این مطالعه به‌عنوان مجوزی برای افزایش بدون محدودیت تعداد قفس‌ها در نظر گرفته شود. افزایش ظرفیت و تعداد قفس‌ها می‌تواند در شرایطی متفاوت، به تجمع مواد مغذی، افزایش بار آلی و در نهایت تغییر شرایط اکولوژیک منطقه منجر شود.»

در مجموع، این مطالعه نشان می‌دهد که در مزرعه مورد بررسی و طی دوره یک‌ساله مطالعه، اثر معناداری از فعالیت قفس‌ها بر بسیاری از شاخص‌های محیطی مشاهده نشده است؛ اما برای ارزیابی پیامدهای توسعه این فعالیت در دریای خزر، پایش‌های بلندمدت‌تر و بررسی مزارع با ظرفیت‌ها و شرایط متفاوت ضروری است.

نتایج این پژوهش در مجله بین‌المللی   Environmental Research از مجلات زیر مجموعه انتشارات الزویر منتشر شده است.